Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
Ailə təsrrüfatı
Банк и страхование
Международная экономика
Bilik Iqtisadiyyatı
diskurs.az radio unec
Dünya İqtisadi Forumu
Fiskal Siyasət
ISE Economic Talks
Made in Azerbaijan
Макроэкономический анализ
Финансовые рынки
Milli iqtisadiyyat
Налоги и пошлины
Экономическое образование
USD 1.7001, EUR 2.1335, TRY 0.4521, RUB 0.0302, CNY 0.2681, GEL 0.6904, GBP 2.4037, IRR 0.0038, JPY 1.6085, XAU 2310.4274, XAG 28.7542, XPT 1713.3948, XPD 1738.3523
(English) Emil Mirzayev. Data wars. R vs. Python. Which side to choose?
Февраль 18, 2018
Consultant showing data analysis concept on screen with charts for business intelligence and strategyConsultant showing data analysis concept on screen with charts for business intelligence and strategy

Извините, этот техт доступен только в “Американский Английский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

You want to dive into the field of Data Analytics but don’t know which language you should choose. R or Python? Well, it is not like choosing apples or oranges. However, each language has its own advantages. In this article, I try to help you in your decision-making.

Both R and Python are quite old. R was created in 1995 as an open source version of the language S by Ross Ihaka and Robert Gentleman. The main accent was made on analytics, statistics and visualization. It was designed by scientists and for scientists. However, nowadays, R is becoming more and more integrated into the business world.

Python was created by Guido van Rossum in 1991. The main accent making this language was made on easiness and readability. Today, you can use Python almost in any task, including data analysis. Numbers of data analysts use solely Python because it is where they started.

R is a hard language to learn, especially, if it is your first contact with a programming language. The learning curve of R is very steep. Nevertheless, if you are already familiar with programming, used some other language in the past, R will be easier for you to master. Today, you can find tons of online resources and books which will teach you R. Your questions will never be left unanswered, thanks to Stackoverflow and CRAN community.

In contrast, Python is very easy to learn, even if you haven’t faced programming before. Because its main purpose was easiness and readability. As in R, you will have Stackoverflow community at your disposal, should you have any questions or problems. Sources like Udemy, Datacamp will help you to learn Python in no time.

When to use R

Depending on your tasks and goals, R might be your way to go. Especially, if you want to do scientific research or some analysis on the go. It has many built-in functions and packages for data analysis and visualization. You can start right away. Most prominent packages are:

  • dplyr, plyr and data.table for managing data tables and data frames,
  • stringr for manipulating strings,
  • zoo for time series analysis,
  • ggvis, lattice , ggplot2 for data visualization,
  • caret for machine learning

When to use Python

Python will be best to use when you need to implement your analysis into apps, web apps and data pipelines. However, in order to work with data, you need external libraries. Python doesn’t come with built-in packages like R does. Most prominent packages are:

  • pandas for data manipulation
  • Scipy, numpy for scientific research
  • Scikit-learn for machine learning
  • Tensorflow, theano, keras for deep learning tasks

Advantages and drawbacks of using R

Pictures worth more than million words or numbers. If you visualize your data, they became more meaningful and easy to understand. R was built for visualization. Ggplot2, ggvis, rCharts and lattice should help you along the way.

R ecosystem. R has a huge ecosystem with modern packages and has an active community. You can find packages almost all the time on CRAN and if not, on BioConductor or GitHub.

R is lingua franca in analytics. R was made by statisticians for statisticians. You don’t need to dive in informatics part of the things, so, you can easily exchange your thoughts through R codes. R is becoming more and more popular in a non-academic sphere.

R is slow. R was made to ease your work, not your computer’s. Some operations may take longer than expected if your code is inconsistent. Remember that, R is a functional language, which means, you can rely on built-in or custom functions to speed up your work.

R is hard to learn. Yes, it is. Its syntax might not be easy to understand. Sometimes, you may need to read the snippet twice, in order to understand what it does.

Advantages and drawbacks of using Python

Ipython Notebook. Easy to use, easy to manage. Life is easier with Ipython. You can use it with your colleagues without installing anything else. You can also try Spyder, Jupyter Notebook, Rodeo. More time to do your work and less to care about the rest.

Python is a universal language. It was built as all-purpose language and it is easy to read and understand. The learning curve is plain enough. You can write small codes that do big things. Also, it is easy to integrate your solutions into products, as Python is well-known among people with different backgrounds.

Visualization can be tough. Visualization is essential in analytics. Python has some good packages like seaborn, bokeh, matplotlib, but this choice maybe is wider than needed. Detailed plotting is time-consuming in Python.

Python is playing an away match. It’s like Chelsea FC going to Old Trafford to play against Manchester United. It is hard to tell who will win just by looking at betting coefficients.

I started with Python having no background in programming at all. It seemed easier to me. Also, I liked the Jupyter Notebook very much. Not only is it user-friendly, but also it has built-in «cells» where you can write your code step-by-step which will be easier for you and readers to follow along. Inline graphs are also awesome. With magic functions which are exclusive for this tool, you can do many useful things. The only drawback, if so, is that it is a web-based tool. You need a browser to use it.


Yet, after using R a bit, I started preferring R over Python when doing solely analytics. The main reason was that R had lots of useful built-in packages. I didn’t need to install any additional package in order to calculate the mean, standard deviation, plotting or manipulating the data.

Which one should you choose? It is heavily depending on your project. If your project involves deep learning, requires complex data pipelines, or should be integrated into a product, go for Python. If you excel functional programming, need to play with your data, find or show insights, R is your best friend. Always remember that, if you torture the data long enough, it will confess (Ronald Coase).

Emil Mirzayev

(Azərbaycan) ISE Economic Talks: “Post-neft dövrünün iqtisadi inkişaf perspektivləri”
Апрель 27, 2017

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Aprelin 27-də UNEC-in Beynəlxalq İqtisadiyyat Məktəbinin “ISE Economic Talks” layihəsinin növbəti müzakirəsi keçirilib.

UNEC-in iqtisadi platformasında bu dəfə də gündəmin ən çox müzakirə mövzularından olan “Post-neft dövrünün iqtisadi inkişaf perspektivləri” mövzusu müzakirə edilib. Mövzu barədə “Beynəlxalq İqtisadiyyat” kafedrasının dosenti, rektorun müşaviri Elşən Bağırzadə çıxış edib.

E.Bağırzadə beynəlxalq təşkilatların yayımladığı hesabatların rəsmi göstəricilərinə diqqət çəkib. Ölkələr üzrə ayrı-ayrı əsas göstəriciləri və onların müqayisəsini təqdim edib. Post-neft dövründə reallaşdırılması mümkün siyasətlərdən bəhs edib, mövcud vəziyyət və gələcək perspektivlərdən söz açıb.

Tələbələrin marağına səbəb olan mövzu müzakirələrlə davam edib.

“ISE Economic Talks” layihəsi haqqında: Layihənin məqsədi UNEC-in müəllim, tədqiqatçı və tələbələrini vahid iqtisadi platformada toplamaq və onların müzakirələrini təşkil etməkdir. “ISE Economic Talks”da qlobal iqtisadiyyatın, eləcə də ölkənın ən aktual iqtisadi mövzu və problemləri müzakirə edilir. Eyni zamanda, dünya bestselleri olan iqtisadi kitabların “Müzakirə günü”nün təşkili də nəzərdə tutulub. Ayda iki dəfə təşkil olunan müzakirələrin mövzuları səsvermə yolu ilə müəyyən edilir. Təkliflərə əsasən, yeni müzakirə istiqamətləri müəyyənləşdirilir. Müzakirələr həmçinin UNEC-in virtual iqtisadi forumu Diskurs.az-da da yayımlanır. Layihənin rəhbəri UNEC-in “Beynəlxalq İqtisadiyyat” kafedrasının müəllimi Təhmasib Əlizadədir.

(Azərbaycan) UNEC-in gənc müəllimlərinin uğuru
Март 29, 2017

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

UNEC-in gənc müəllimləri Əhliman Abbasovla Təhmasib Əlizadənin elmi məqaləsi nüfuzlu dünya alimlərinin elmi nəşrlərinin cəmləşdiyi “Thomson Reuters” bazasına daxil edilib.

UNEC-in “Beynəlxalq iqtisadiyyat” kafedrasının müəllimləri Ə.Abbasov və T.Əlizadə “Small and Medium-Sized Enterprises as an influential factor towards the Economic Growth of countries with transition economies” (“Kiçik və Orta Müəssisələr keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin iqtisadi artımında təsiredici faktor kimi”) elmi məqaləsini Serbiyanın Belqrad şəhərində John Naisbitt Universitetində təşkil edilən “XIII İqtisadi və Sosial İnkişaf” konfransında təqdim etmişdilər.

“Thomson Reuters” ali təhsil müəssisələrinin qlobal elmi bazası – “Web of Science” platformasıdır. “Web of Science”də elmin bütün sahələri üzrə araşdırma aparan nüfuzlu alimlərin əldə etdiyi nəticələr, onların çıxardığı qərarlar toplanılır.


(Azərbaycan) “ISE Economic Talks”da ilk müzakirə: “Trumponomics”
Март 10, 2017

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Martın 2-də UNEC-in Beynəlxalq İqtisadiyyat Məktəbinin “ISE Economic Talks” layihəsinin ilk müzakirəsi keçirilib.

UNEC-in yeni iqtisadi platforması olan “ISE Economic Talks”un ilk görüşündə dünya gündəmində ən çox müzakirə edilən “Trumponomics” mövzusu müzakirəyə çıxarılıb. Mövzu barədə Beynəlxalq İqtisadiyyat Məktəbinin rəhbəri Anar Rzayev çıxış edib. A.Rzayev Trampın “inqilabları”ndan danışaraq, onları elita daxili – siyasi establişment və media, ABŞ oliqarxiyası, eyni zamanda vergi, kapitallar, fiskal, enerji, anti-qlobalizm – populizm, proteksionizm və ksenofobiya inqilabı kimi səciyyələndirib.

A.Rzayev bildirib ki, iqtisadi artımın dövlət xərcləri ilə stimullaşdırılması federal budcə defisitini artıracaq. İnfrastruktur planlar isə FES-in uçot dərəcəsini artırmasına təkan verəcək. Bu, borclanma xərclərini artıracaq və ÜDM-in artmasını əngəlləyəcək, deyə qeyd edib. “ISE Economic Talks” iştirakçıları ABŞ-a yeni sənayeləşmə siyasəti lazımdırmı və post-sənaye paradiqması necə oldu sualları ətrafında fikir mübadiləsi aparıblar.

Müzakirədə bildirilib ki, D.Trampın fiskal genişlənmə siyasəti potensial ÜDM-ilə real ÜDM arasındakı fərqi qət edə biləcəyi inandırıcı deyil. ABŞ-da uçot dərəcələri artacaq. Bu daxili investisiyaları əngəlləyəcək, lakin qlobal kapital axınlarının istiqamətini qəyişə bilər. ABŞ proteksionizmi beynəlxalq əmək bazarından iş yerləri almaqla deyil, daxili vergi bazası ilə gəlirlər fərqinin daha da genişlənməsi və qlobal iqtisadiyyatın inkişafının əngəllənməsilə nəticələnəcək. Uçot dərəcələrinin artması monetarizmin yenidən “qayıtmasına” şərait yaradacaq.

“ISE Economic Talks” layihəsinin məqsədi UNEC-in müəllim, tədqiqatçı və tələbələrini vahid iqtisadi platformada toplamaq və onların müzakirələrini təşkil etməkdir. Layihə çərçivəsində, qlobal iqtisadiyyatın, eləcə də ölkənın ən aktual iqtisadi mövzu və problemləri müzakirə edilir. Eyni zamanda, dünya bestselleri olan iqtisadi kitabların “Müzakirə günü” də təşkil edilir. Ayda iki dəfə təşkil olunan müzakirələrin mövzuları səsvermə yolu ilə seçilir. “ISE Economic Talks” layihəsinin rəhbəri UNEC-in “Beynəlxalq İqtisadiyyat” kafedrasının müəllimi Təhmasib Əlizadədir.

(Azərbaycan) UNEC-in yeni iqtisadi platforması: “ISE Economic Talks”
Февраль 9, 2017
ise copy 2

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

UNEC-in Beynəlxalq İqtisadiyyat Məktəbində “ISE Economic Talks” layihəsinə start verilir.

Layihənin məqsədi UNEC-in müəllim, tədqiqatçı və tələbələrini vahid iqtisadi platformada toplamaq və onların müzakirələrini təşkil etməkdir. Layihə çərçivəsində, qlobal iqtisadiyyatın, eləcə də ölkənın ən aktual iqtisadi mövzu və problemləri müzakirə ediləcək. Eyni zamanda, dünya bestselleri olan iqtisadi kitabların “Müzakirə günü” təşkil olunacaq.

Ayda iki dəfə təşkil olunacaq müzakirələrin mövzuları səsvermə yolu ilə seçiləcək. Təkliflərə əsasən, yeni müzakirə istiqamətləri müəyyənləşdiriləcək.

Müzakirələr həmçinin UNEC-in virtual iqtisadi forumu Diskurs.az-da da yayımlanacaq.

“ISE Economic Talks” layihəsinin rəhbəri UNEC-in “Beynəlxalq İqtisadiyyat” kafedrasının müəllimi Təhmasib Əlizadədir.

Layihənin təqdimat videosunu aşağıdakı linkdən izləyə bilərsiniz


(Azərbaycan) Professor Məhəmməd Yunusun Davos Dünya İqtisad Forumundakı müraciəti
Январь 22, 2017

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Nobel Sülh Mükafatı laureatı, professor Məhəmməd Yunus Davosda Dünya İqtisadi Forumu çərçivəsində çıxış edib. Çıxışı zamanı aktual məsələlərə diqqət çəkən professor Məhəmməd Yunusun müraciətini Sizlərə təqdim edirik. Müraciətə aşağıdakı linkdən daxil olub baxa bilərsiniz.


Qeyd edək ki, 2006-cı ildə Məhəmməd Yunus və onun rəhbərlik etdiyi Qramen Bankı Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb. Professor Məhəmməd Yunus “Wharton” Biznes Məktəbinin “Son 25 ilin ən nüfuzlu biznes adamları” siyahısında 25-ci yerdədir. Daim yenilik axtardığına və səmərəli sahibkarlıq fəaliyyətinə görə “Fortune” jurnalı Məhəmməd Yunusu 2012-ci ilin mart ayında “Dövrümüzün 12 dahi sahibkarları” siyahısında 12-ci yerə layiq görüb. “AsiaWeek” (Honk Konq) təşkilatı isə onu iyirmi dahi asiyalıdan biri kimi seçib. 2008-ci ildə Böyük Britaniyanın “Prospect” jurnalı və ABŞ-ın “Foreign Policy” jurnalı tərəfindən keçirilmiş açıq onlayn səsvermədə, “Top 100 intellektual şəxslər” siyahısında Məhəmməd Yunus dünyanın ikinci ən intellektual adamı seçilib. Professor Məhəmməd Yunus 20 ölkədən olan universitetdə 55 fəxri dərəcəyə, həmçinin 26 ölkənin 112 mükafatı, o cümlədən 10 ölkənin dövlət mükafatına layiq görülüb. O, ABŞ Prezidentinin Azadlıq medalını və ABŞ Konqresinin qızıl medalını almış yeddi şəxsdən biridir.



(Azərbaycan) “UNEC Ekspert” jurnalını təqdim edirik
Январь 14, 2017
Screen Shot 2017-01-14 at 6.45.35 PM

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

İctimaiyyətin çox saylı müraciətini nəzərə alaraq “UNEC Ekspert” jurnalının elektron versiyasını təqdim edirik.

“UNEC Ekspert” jurnalının yeni sayında oxucular dünyada və ölkədə baş verən iqtisadi proseslərə ölkənin aparıcı alimlərinin münasibətini öyrənməklə yanaşı, onların təklifləri ilə də tanış olacaqlar. Məlumat-təhlil tutumu zəngin olan jurnalda iqtisadiyyatın müxtəlif sahələri üzrə ekspert yanaşmaları yer alıb. Beynəlxalq təcrübə geniş təhlil edilib.

Jurnal ildə iki dəfə olmaqla nəfis tərtibatla nəşr olunur.

Jurnalın elektron versiyası ilə “UNEC Ekspert” jurnalı (dekabr, 2016) tanış ola bilərsiniz.


Mənbə: http://unec.edu.az/esl-ekspert-jurnali-unec-ekspert-novbeti-sayini-teqdim-edir/

(Azərbaycan) Əhliman Abbasov. Xoşbəxtlik indeksi və dünyadakı vəziyyət
Октябрь 12, 2016

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Təxminən ötən əsrin 70-ci illərindən etibarən xoşbəxtlik mövzusu iqtisad elminin yeni və maraq doğuran araşdırma obyektlərindən biri olmuşdur. Bu istiqamətin tədqiqi ilk olaraq amerikan iqtisadçısı Riçard İsterlinin adı ilə bağlıdır. Məhz onun 1974-cü ildə iqtisadi inkişaf və xoşbəxtlik arasındakı əlaqəni araşdıran məqaləsi müasir xoşbəxtlik iqtisadiyyatının başlanğıcı hesab olunur. Eyni zamanda, İsterlinin bu araşdırmasında gəldiyi nəticə, sonralar “İsterlin paradoksu” adlanan fenomen bu istiqamətin sonrakı inkişafına və tədqiqat predmetinə ciddi təsir göstərmişdir. Sonralar aparılan araşdırmaların əksəriyyətində bir qayda olaraq bu məqalənin əldə etdiyi nəticə müxtəlif aspektlərdən izah edilməyə çalışılmışdır. İlk öncə qeyd edək ki, xoşbəxtliyin bir anlayış kimi iqtisad elminin tədqiqat hədəfinə çevrilməsi, iqtisadi göstərici kimi ölçülməsi müxtəlif dövrlərdə cəmiyyətin və insanların rifahının daha dolğun kriteriyasının müəyyən edilməsi ətrafında olan müzakirələrdən ortaya çıxmışdır. İnsanların rifahının ölçülməsində, müqayisə edilməsində mərkəzi rol alan Ümum Daxili Məhsul ölçüsünün qeyri-təkmilliyi və natamamlığı bir çox iqtisadçıların və ictimai xadimlərin uzun dövrlər müdafiə etdiyi fikir olmuşdur. Robert Kennedi bu barədə məşhur çıxışında deyirdi: “… bir sözlə, ÜDM həyatı dəyərli edən nəsnələrdən başqa hər şeyi ölçür”. Bu ilin Davos forumunda Nobel mükafatlı iqtisadçı Cozef Stiqlitz də ÜDM-in fərdlərin rifahını ölçmək üçün uyğun ölçü olmadığını qeyd etdi. Doğrudur, xoşbəxtliyin bir iqtisadi və sosial göstərici kimi ölçülməsi üsulu, özündə ifadə etdiyi informasiya bunu ÜDM meyarının birbaşa alternativi etmir. Çünki xoşbəxtliyin ölçülməsi ÜDM və buna bənzər digər ölçülərdən fərqli olaraq obyektiv yox məhz subyektiv qaydada, yəni müəyyən olunmuş sayda respondentlərin subyektiv cavabları əsasında həyata keçirilir. Bunun üçün də xoşbəxtlik iqtisadiyyatında çox zaman “xoşbəxtlik” ifadəsinin əvəzində “subyektiv xoşbəxtlik” terminindən istifadə olunur. Ancaq geniş və əhatəli məlumatlar əsasında hazırlanan dolğun “subyektiv xoşbəxtlik” ölçüsü gəlir bərabərsizliyi, inflyasiya, işsizlik kimi iqtisadi faktorların, ekoloji çirklənmə və iqlim dəyişikliyinin, idarəçiliyin və institusional şərtlərin insanların gündəlik və uzunmüddətli rifah səviyyəsinə təsirlərinin empirik araşdırmasında önəmli rol oynaya bilər. Bu araşdırmaların nəticələri də cəmiyyətin rifahının yüksəldilməsində məsul olan iqtisadi və siyasi idarəçilər üçün iqtisadi və siyasi addımların qiymətləndirilməsində önəmli vasitə ola bilər.

“İsterlin paradoksu” və xoşbəxtliyə təsir göstərən amillər

İsterlin paradoksu gəlir və xoşbəxtlik göstəricisinin artımı arasındakı əlaqəni, əslində əlaqəsizliyi ifadə edən konseptdir. Riçard İsterlin 1974-cü ildəki məqaləsində ABŞ nümunəsini araşdıraraq, adambaşına düşən ÜDM artımının ölkənin ümumi xoşbəxtlik səviyyəsinin artımına təsir göstərmədiyini təqdim etmişdir. Əslində, həm İsterlinin həmin araşdırmasında, həm də digər başqa işlərdə gəlir artımının xoşbəxtlik səviyyəsinə pozitiv təsiri fərdi səviyyədə aşkarlanmışdır. İsterlinin ABŞ üzrə aparılan həmin araşdırmasında zənginlərində kasıblara nisbətən daha yüksək subyektiv xoşbəxtlik göstəricisi qeyd alındığını təqdim edir. Lakin, müəllif həm də göstərir ki, 1946-1970-ci illər arasında ABŞ-da adam başına düşən gəlirin iki dəfə artmasına baxmayaraq, ölkə üzrə orta xoşbəxtlik göstəricisi eyni səviyyədə qalmışdır. Sonralar bu paradoksal nəticə digər ölkələr üzərində aparılan tədqiqalarda da qarşıya çıxmışdır. Riçard Layard, Blançflauer, Osvald kimi tədqiqatçılar tərəfindən Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya kimi ölkələrin nümunəsində də adambaşına düşən gəlir artımının ümumi xoşbəxtlik göstəricisinin səviyyəsinə təsir göstərmədiyi müəyyən edilmişdir. Riçard İsterlin özünün 1995-ci ildəki məqaləsində isə Yaponiyada 1958-ci ildən 1991-ci ilə qədər adambaşına düşən ÜDM-in beş dəfə artmasına baxmayaraq, ölkə üzrə ümumi xoşbəxtlik səviyyəsinin dəyişmədiyini təqdim edir.

Qeyd etdiyimiz kimi, ilk olaraq Riçard İsterlinin təsbit etdiyi, onun adı ilə bağlı olan bu paradoks xoşbəxtlik iqtisadiyyatının sonrakı inkişaf istiqamətinə ciddi təsir göstərmişdir. Bir çox tədqiqatçılar subyektiv xoşbəxtlik ölçüsünə təsir göstərən digər meyarları da müəyyən edərək, həmin meyarlar üzərindən bu ziddiyəti əsaslandırmağa çalışmışlar. Bir qrup araşdırmaçılar isə iddia edirlər ki, adam başına düşən gəlir artımı subyektiv xoşbəxtlik göstəricisinin artımına təsir göstərir; lakin, müəyyən gəlir səviyyəsindən sonra bu təsir ya aradan qalxır, ya da azalır. Məsələn, İnqlehart 2000-ci ildəki yazısında10,000 dollar səviyyəsinə qədər olan gəlir artımının xoşbəxtliyin artımına pozitiv təsir göstərdiyini qeyd edir. Bu həddən sonrakı gəlir artımı ilə xoşbəxtlik səviyyəsi arasında isə çox zəif əlaqə olduğunu göstərir. Bu yanaşmanın müdafiəçiləri hesab edirlər ki, ÜDM-in artımı da müəyyən kritik həddən sonra ölkələrin ümumi xoşbəxtlik səviyyəsinə təsir göstərmir. Bu istiqamətin ən məşhur təmsilçilərindən biri də iqtisad üzrə sonuncu Nobel mükafatı laureatı Anqus Ditondur. Diton və Kahneman ortaq araşdırmalarının nəticəsində kritik hədd kimi 75000 dolları hesab edirlər. Müəlliflər bu miqdardan yuxarı illik gəlirin xoşbəxtlik səviyyəsinin müəyyənləşməsində əhəmiyyət daşımadığını qeyd edirlər. Diton və Kahneman həm də qeyd edirlər ki, 75000 dollar illik gəlirdən aşağı qazanan insanların həyatlarında ailə, sağlamlıq, iş sahəsindəki çətinliklər onların xoşbəxtlik səviyyələrinə illik 75000 dollardan çox qazananlara nəzərən daha ağır təsir göstərir.

İsterlin paradoksunu əsaslandırmaq üçün irəli sürülən arqumentlərdən biri də subyektiv xoşbəxtlik səviyyəsinin mütləq gəlirlərlə yanaşı nisbi gəlirlərdən də təsirlənməsidir. İsterlinin özü də 1974-cü ildəki məqaləsində xoşbəxtlik səviyyəsinin nisbi istehlak səviyyəsindən təsirləndiyini qeyd edir. Yəni, fərdin istehlakının həcminin ətrafdakıların istehlakının həcminə olan nisbəti onun subyektiv xoşbəxtlik səviyyəsinə təsir göstərə bilər. Bu baxımdan, İsterlin qeyd edir ki, hər kəsin gəlirlərinin artması nisbi gəlirləri yaxud da nisbi istehlakı sabit saxladığından ümumi xoşbəxtlik səviyyəsinin də dəyişməz qalması mümkündür.

Bu tezisə müəyyən qədər yaxın araşdırma istiqamətlərindən biri də gəlir bərabərsizliyinin xoşbəxtlik səviyyəsinə olan təsirləridir. Bir qrup müəlliflər ABŞ nümunəsində intihar hadisələrini xoşbəxtlik səviyyəsinin müəyyənedicisi kimi götürərək apardıqları tədqiqatda gəlir bərabərsizliyi ilə intihar halları arasında sıx bağlılıq aşkarlamışlar. Oxşar istiqamətli digər araşdırmalarda gəlir bərabərsizliyinin xoşbəxtlik səviyyəsinə olan təsirləri barədə fərqli nəticələr ortaya çıxmışdır. Alesina, Di Tella və MakKullox apardıqları araşdırmada Avropa üçün gəlir bərabərsizliyinin xoşbəxtlik səviyyəsinə neqativ təsirini aşkarlamışlar, lakin eyni nəticə ABŞ üçün əldə olunmayıb. Müəlliflər qeyd edir ki, Avropadakı insanlar cəmiyyətdəki bərabərliyi amerikalılarla müqayisədə daha üstün tuturlar. Bu istiqamətdə Qrehem və Felton 2005-də Latın Amerikası ölkələri nümunəsində apardıqları tədqiqatda isə cəmiyyətdəki gəlir bərabərsizliyinin kasıb təbəqənin xoşbəxtlik səviyyəsinə neqativ, zənginlərin xoşbəxtlik səviyyəsinə isə pozitiv təsirini müəyyən ediblər. Qrehem və Feltonun araşdırmasında gəlir bərabərsizliyi ilə yanaşı, irqi, gender və başqa bu kimi bərabərsizliklərin də xoşbəxtlik səviyyəsinə neqativ təsiri qeyd olunur. Qeyd edək ki, yuxarıda sadalanan iqtisadi faktorlardan əlavə olaraq, qeyri-iqtisadi faktorların da xoşbəxtlik səviyyəsinə təsiri barədə geniş araşdırmalar aparılmışdır. Frey və Ştutzer kimi bir çox müəlliflər ölkələr üzrə demokratiyanın, siyasi, iqtisadi və fərdi azadlıqların genişliyinin, ictimai institutların şəffaflıq səviyyəsinin də subyektiv xoşbəxtlik göstəricisi ilə pozitiv əlaqəsini göstərmişdir.

Xoşbəxtlik iqtisadiyyatı istiqamətindəki araşdırmalardan bəziləri isə inflyasiya və işsizlik göstəricilərinin xoşbəxtlik səviyyəsini olan təsirlərini öyrənir. Aydındır ki, hər iki iqtisadi fenomen ümumi xoşbəxtlik səviyyəsinə neqativ təsir göstərir. Ancaq aparılan tədqiqatlar göstərir ki, işsizlik səviyyəsinin inflyasiya göstəriciləri ilə müqayisədə xoşbəxtlik səviyyəsinə neqativ təsiri daha güclüdür. DiTella, MakKullox və Osvald apardıqları araşdırmada göstərirlər ki, işsizlik səviyyəsinin 1 faizlik artımı inflyasiya səviyyəsinin 1 faizlik artımı ilə müqayisədə xoşbəxtlik səviyyəsini 1,66 dəfə daha çox azaldır. Volfers də 16 Avropa ölkəsi üzrə 500,000 insanın sorğusundan əldə olunan məlumata əsaslanan tədqiqatında inflyasiya və işsizliyin umumi xoşbəxtlik səviyyəsini azaldtığını qeyd edir. Lakin, öncəki nəticədən fərqli olaraq Volfers hesab edir ki, 1 faiz işsizlik səviyyəsi xoşbəxtlik səviyyəsini 1 faiz inflyasiya səviyyəsindən 5 dəfə daha çox azaldır. Xoşbəxtlik iqtisadiyyatında bu istiqamətdəki əldə olunan araşdırma nəticələri iqtisadi siyasəti müəyyən edənlər üçün inflyasiya-işsizlik dilemmasında qərar qəbulu üçün köməkçi vasitə ola bilər.

Qlobal xoşbəxtlik hesabatı

Qlobal xoşbəxtlik hesabatlarında ölkələrin sıralamasını nəzərdən keçirsək, xoşbəxtlik səviyyəsinə təsir göstərmək imkanı olan amillərin təsirlərini daha aydın şəkildə sezmək mümkündür. Bu hesabatlardan daha dolğunu 2012-ci ildən etibarən BMT-nin dəstəklədiyi “Sustainable Develoment Solutions Network” tərəfindən “Gallup World Poll” sorğu mərkəzinin topladığı məlumatlar əsasında hazırlanan dünya xoşbəxtlik hesabatıdır. 2015-ci ildə açıqlanan son hesabatdakı xoşbəxtlik səviyyəsi sıralamasında ilk onluğu İsveçrə, İslandiya, Danimarka, Norveç, Kanada, Finlandiya, Hollandiya, İsveç, Yeni Zenlandiya və Avstraliya təşkil edir.

İsveçrə uzun ömürlülük səviyyəsinə, yüksək gəlirlərə və yüksək insan inkişafı amilinə görə sıralamada ilk sırada dayanır. İsveçrənin, eyni zamanda, birbaşa demokratiyanın tətbiqinin ən yaxşı nümunələrindən biri olması da burada təsiredici amillərdən biridir. İslandiya isə çox yüksək məşğulluq və 100 faiz savadlılıq səviyyəsi ilə bu sıralamda ikincidir. İslandiya həm də gender bərabərliyinin uğurla həyata keçirildiyi modellərdən biridir. Siyahıda üçüncü sırada olan Danimarka da gender bərabərliyi, işçi haqqları, vətəndaşlar üçün pulsuz səhiyyə və təhsil kimi faktorların təsiri ilə yüksək xoşbəxtlik indeksinə malikdir. Norveç isə özünün yüksək məşğulluq, əmək haqqı, mənzil sahibi olma, ətraf mühit şəraiti, səhiyyə və təhlükəsizlik göstəricilərinə görə bu sırada dördüncüdür. İlk beşlikdəki ölkələrdən biri olan Kanada isə dünyanın ən azad ölkəsi hesab olunur. Qeyd olunur ki, bu ölkədə əhalinin 70 faizdən artığı mənzil və avtomobil sahibidir. Pulsuz səhiyyə, yüksək sağlamlıq səviyyəsi, sosial müdafiə, gender və yaş bərabərliyi amilləri də Kanadanın yüksək xoşbəxtlik indeksinin səbəbləridir.



Sıralamada son 20-likdə isə müharibə və terrordan əziyyət çəkən Suriya və Əfqanıstanla yanaşı Afrikanın Saxara və Sub-Saxara bölgəsindəki ölkələr yer alır. Nikaraqua və Zimbabve 2012 və 2014-cü illər arasında xoşbəxtlik səviyyəsində ən yüksək artım müşahidə olunan ölkələrdir. Xoşbəxtlik indeksində ən böyük geriləmə isə iqtisadi böhranın gətirdiyi səbəblərdən Yunanıstanda qeydə alınmışdır. Ən böyük geriləmənin baş verdiyi digər ölkələr isə Misir, İtaliya və Səudiyyə Ərəbistanıdır.

Qeyd olunduğu kimi, maliyyə böhranın doğurduğu makroiqtisadi amillərin təsirilə Yunanıstan, İspaniya, İtaliya böhran öncəki dövrlə müqayisədə xoşbəxtlik indeksində ən çox geriləmə müşahidə olunan 10 ölkədən 3-üdür. Lakin, maraqlıdır ki, maliyyə böhranından ən ciddi zərbə alan ölkələrdən olan İrlandiya və İslandiyada isə xoşbəxtlik indeksinin səviyyəsində cüzi eniş baş vermişdir. Məhz, sosial və institutsional faktorlar bu ölkələrdə iqtisadi böhranın xoşbəxtlik indeksinə olan neqativ təsirini əhəmiyyətli dərəcədə önləmişdir. Digər tərəfdən, soyuq iqlimli ölkələrin bir qayda olaraq daha yüksək xoşbəxtlik səviyyəsinə malik olması faktı da maraqlı və araşdırmaya açıq mövzulardan biridir.

Əhliman Abbasov, UNEC, Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası



(Azərbaycan) prof. Z.F.Məmmədov. Deflyasiya, Staqfyasiya İnflyasiya və Devalvasiya: səbəb və nəticələr

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Deflasiya. Deflasiya, bir iqtisadiyyatda qiymətlərin ümumi səviyyəsinin azaldığı və ya mal və xidmət istehsalının azalmasına yol açan vəziyyətdədir. İnflyasiya мüddətində qiymətlərin səviyyəsi yüksəlir və pul də­yərini itirir, ək­sinə deflasiya dönəmində isə qiymətlər aşağı enər və bununla bağlı ola­raq pul dəyər qazanar. Bu isə, xalqın pula olan tələbinin art­ma­sına, əksinə mala olan tə­lə­bin azalmasına yol açar. Beləliklə, is­teh­salçılar məhsullarını satmaqda çətinlik çə­kər­lər. Ehtiyatlar ar­tar. Nəticədə, investisiya azalır və hətta durur. İstehsal fak­tor­la­­rın­dan bəzi bölmələri istifadəsiz hala çevrilir və iş­siz­lik artar, işsizlik isə gəlirin azal­masına və nəticədə iq­ti­sa­diy­yat­da daralma (depresiya) davam edər. Buradan da anlaşılacağı ki­mi defla­siyaya yol açan ən önəmli faktorlardan biri də iq­ti­sa­diy­­yat­dakı tələb ye­tərsizliyidir.

Bununla bərabər, deflasiyasiyanın ən ciddi təhlükəsi iş­siz­liyə sə­bəb olmasıdır. İstər inflyasiya, istərsə də deflasiya iqtisadiy­yat üçün ağır xəs­tə­lik­dir.

Staqflasya. Avropada ortaya çıxan 1969-1976-cı illər böh­ra­nı dönəmində in­flya­siyanın təsiri ilə qiymətlər səviyyəsinin yük­səl­diyi görülmüş, лакин bunun ya­nın­da inflyasiyanın bir nəticəsi ola­raq iqtisadiyyatda bir canlılığın ortaya çıx­ma­dığı, əksinə bu dur­ğunluq halının hökm sürdüyü ölkələrdə isə iş həcminin azal­dığı və işsizliyin artdığı gözlənilmişdi. Bir ölkədə mal və xid­mət­lə­rin qiymətləri yük­sə­lir ikən, digər yandan da iş həcminin da­ral­ma­sı indiyə qədər keçərli olan nəzəri bil­gi­lərə görə bir-birinə zidd iki hadisə oldu.

İNFLYASİYA. İnflya­siya əmtəə və xid­mətlərə tələbin ümumi təklifdən artıqlığı mühi­tin­də qiymətlərin artması və bu­nun da müqabilində pul vahidinin də­yərsizləşməsi prosesidir.

İnflyasiya di­na­mik bir prosesdir. Belə ki, iqtisadi sahədə baş verən dəyişikliklər mütəmadi ola­raq büdcənin tarazlığını pozur. Belə bir аnda əlavə pul emissiyası büdcə xərc­ləri hesabına maliyyələşdirilən tədbirlər üçün ən asan vəsait mənbəyi olur. Bu proses öz növbəsində dövriyyədə olan pulun miqdarını artırır, qiymətlərin ümu­mi səviyyəsini yüksəldir, yə­ni, inflyasiya proseslərini daha da gücləndirir və nə­ticədə büdcənin tarazlığı yenidən pozulur.

İnfl­ya­si­ya­nın meydana gəlmə səbəb və təzahür for­ma­ları fərqlidir.

Struktur inflyasiyanыn tə­za­hür formaları aşağıdakı­lar­la özünü gös­tərir: əhalinin gündəlik istehlak mallarına tə­lə­batı sü­rət­lə artaraq genişlənmək­dədir. Lakin bu fıziki tələbatı qar­şı­la­ya­caq kənd tə­sərrüfatı və sənaye mal­ları kifayət edən istehsal olun­mursa ölkədə qiymətlərin strukturu pozul­mağa baş­layacaq və infl­yasiya baş verəcəkdir.

İnflyasinı törədən ən va­cib struktur səbəblərindən biri də büdcə kəsirləridir. Büdcə kəsirləri və borc­larının artması, bu borcları ödəmək üçün Mərkəzi Bankdan istifadə olunması və xərc­­lərin istehsala yönəldilməməsi qısa müddətdə pula olan tələbi də artıracaqdır. Ba­zar iqtisadiyyatı şəraitində qiymət sahəsində mü­hüm struktur problemlərdən biri də inhisarçı müəssisələrin var­lığıdır. İqtisadiyyatda o müəssisələr inhisarçı hesab olu­nur ki, hər hansı ərazidə müəyyən məhsulun tək istehsalçısı olur və bu əra­zidə hə­min məhsulu əvəz edə bilən digər məhsullar istehsal olun­mur. Bununla da is­teh­sal­çı alıcılara malları istədiyi qiymətə sa­ta bilər.

İnflyasiyanın əsasını təşkil edən di­gər bir səbəb də iqtisadi resursların ədalətli bir şəkildə payl­­anmaması və ya on­lar­dan iq­ti­sa­diyyatda lazımi səviyyədə istifadə edil­məməsidir.

Tələb inflyasiyası isə iqtisadiyyatdakı nominal gəlirin (pulla ifadəsi) o iq­tisadiyyatdakı real gəlirdən (istehsal edilən mal və xid­mətdən) daha çox olması ha­lında görülən inflyasiya for­ma­sı­dır. Tələb inflyasiyası iqtisadiyyatda məcmu tək­lifin sabit qal­ması şəraitində məcmi tələbin artmasından və ya istehsalın ar­tım sü­rətinin tələbin artım sürətindən aşağı olmasından ortaya çıxır.

Çünki qiy­mət artımı istehsalı təşviq edir. İstehsalın təşviqi əmək haqqının səviyyəsini yük­səldir. Əmək haqlarının yüksəlməsi alıcılıq qabiliyyətini artırır. Beləliklə, mal və xidmət birjasında, həm də istehsal malları birjasında məcmu tələb ar­tı­mı inflya­siya­ya səbəb olur. Həmkarlar təşkilatının çox güclü olduğu iq­ti­sa­diy­yat­larda, həmkarlar birliyinin təzyiqi ilə istehsalda gerçək bir produktivitə ar­tı­mı olmadan yapılacaq əmək haqqı artımları da, ölkədə nominal gəliri yük­səl­də­cəyindən inflyasiyaya yol aça biləcəkdir. Bu cür infl­ya­si­yalara da əmək haq­qından qaynaqlanan inflyasiya deməkdəyik. İnflyasiyaya yol açan səbəblərdən biri də xaricdən idxal edilən malların qiymətlərindəki artışlardır.

İnflyasiyaya yol açan səbəblərdən biri də istehsal xərclərinin yüksəlməsidir. Xərc­lər inflyasiyası, malın maya dəyərində, yəni maddələrin birində və ya bir ne­çəsinin qiymətlərində (мəsələn, xam­mal qiymətlərində) meydana gələn artımlar səbəbi ilə ortaya çıx­maqdadır. Maya dəyərində meydana gələn artımlar məhsul qiy­mətini artırır, bu da qiymətlərin yüksəlməsinə səbəb olur.

İnflya­siyanın əsas mənbəyindən Mərkəzi Bank tə­rə­fin­dən tədavülə bu­raxılan əlavə pul kütləsidir. Eyni zamanda, uzun müddətdə pul təklifindəki artımlar həm inflyasiyanı, həm də faiz dərəcələrini artırır.

Hazırda inflyasiyanın cilovlanması ona qarşı mübarizənin kon­kret yol­la­rı­nın və müvafiq alətlərin seçilməsi sahəsində top­lan­mış kifayət qədər dünya təc­rübəsi, anti­inflyasiya siyasətinin iş­lənib hazırlanmış nəzəri əsasları möv­cuddur. Keynsçi tə­lim iqtisadi siyasətdə təsirli alət kimi iki vasitəni tövsiyə edir: işsizlik və dur­ğun­luq halında dövlət məsrəflərini artırmaq, inflyasiya sü­rət­ləndikdə isə bu xərcləri azalt­maq.

Monetaristlərə görə, inflyasiyanın səbəbi pul kütləsindəki ar­tım olduğun­dan, ye­ganə çarəsi də onun artım nisbətini azalt­maq­dır. Lakin, onlara görə inflyasiya onun qarşısının alınması yol­larının bilinməməsindən deyıl, bu tədbirləri həyata ke­çi­rə­cək siyasi iradənin olmamasından irəli gəlir.

Antiinflyasiya tənzimlənməsinin vəzifələrindən biri də büd­cə kəsirinin azal­­dıl­ması və ləğv edilməsidir. Özəlləşdirilən müəs­si­sə­lərin səhmlərinin sa­tıl­ması infl­ya­siya tələbinin müəyyən his­sə­si­ni azaldır. İri miqyaslı özəlləşdirmə hə­yata ke­çi­ril­miş bütün öl­kə­lər­də belə nəticə əldə edilmişdir.

İnflasiyanın idxalatı artırıcı, ixracatı azaldıcı yöndə təsir etməsi, ölkə iq­ti­sa­diyyatının xarici ticarət kəsiri verməsinə yol açar. Bu isə, xarici ticarətin iq­ti­sa­diy­yatdakı vаcibliyinə görə, məcmu gerçək tələbi, dolayısı ilə inflyasiya təz­yi­qi­ni azaldıcı yöndə təsir edə bilər.

İnflyasiyanın sabit gəlirlilər dediyimiz qrup­lara, yəni işçi və məmurların gəlir bölgüsünə mənfi təsiri şübhəsizdir. Bu qru­pun gəliri, qiymətlərin artımına ayaq uyduran qrupların gəlirlərinin əksinə aza­lar və satın alma gücü düşər. Bu isə sosial ədalətsizliyə yol açar. İnflyasiya şəxs­lərin yı­ğım istəklərini yox edir. Pul gündən-günə dəyərini itirdiyinə görə kim­­sə pulunu saxlaya bilməz. Həmən pullarını mala yatırmaq is­tər. Bu isə tə­lə­bin şişməsindən təkrar qiymətlərin yüksəlməsinə yol açar. İnflyasiya olan öl­kə­də yapılacaq investisiyaların pro­duk­tiv sahələrинə qoyulması yerinə, ən çox qısa müd­dətdə mən­fə­ət gətirən sahələrə istiqamətləndirilməsinə yol açar və beləliklə iq­ti­sadiyyatda qaynaq bölgüsünün pozulmasına səbəb olur. İnfl­ya­si­ya ölkənin xa­rici ticarətini də pozar. Valyuta kurslarının sabit ol­duğu bir durumda daxili qiy­mətlərin çox yüksəlməsi nə­ti­cə­sin­də idxal ediləcək mallar daha da azalır. Bu isə, valyutaya ehtiyacı olan ölkələr üçün ciddi problemlər yaradır. Bu prob­lem­ləri həll et­mək üçün də devalvasiyа edilir, yəni, inflyasiya dönəmlərində faiz dərəcələri yüksəlir və real maaşlar azalır.

DEVALVASİYA. Pulun dəyəri (buna pulun satın alma gücü də deyə bilərik) pul vahidinin satın alacağı mal və xidmətlər cəmi ilə ölçülməkdədir. Məsələn, müəyyən bir pul miqdarı ilə (tutaq ki 50 manat ilə) bir səbəti A,B,C,D,E, və F mallarını alaraq doldursaq və müəyyən bir müd­dət sonra bu səbəti yenə eyni mallarla doldurmaq üçün mal qiymət­lərində meydana gələn artımlar səbəbi ilə, 100 manat ödəmək lazım ola­caqsa, bunun ortaya qoyduğu gerçək, bu müddət aralığında pulun 100% nisbətində bir dəyər itkisinə (satınalma gücü itkisinə) yol açmasıdır.

O hal­da ümumi qiymətlər səviyyəsi ilə pulun dəyəri arasında tərs yönlü bir ilişki var­dır. Ümumiyyətlə, bir iqtisadiy­yatda, ceteris paribus, yəni pul miqdarı art­dığı təqdirdə qiymətlər səviyyəsi yüksələcək və dolayısı ilə pulun dəyəri dü­şə­cək­dir. Əksinə bir iqtisadiyyatda pul miqdarı azalırsa qiymətlər səviyyəsi də dü­şəcək və pulun dəyəri yüksələcəkdir. Pulun daxili dəyəri yanında, xarici də­yə­ri də vardır.

Devalvasiya. Bir ölkənin Milli pulun dəyərinin tək tərəfli bir qərarla xarici öl­kə pullarına görə düşürməsinə devalvasiya deyilir. Məsələn, 1 Avro= 1 ma­­nat ikən yapılan bir de­val­vasionla 1 Avro = 1,10 manat olaraq təsbit edilirsə, bu zaman ma­nat Avro qarşısında 10% nisbətində dəyər itkisinə yol aç­mış­dır mənasını verir. Devalvasiya sırasında yapılmasını gərəkdirən şərtlərin ən önəmlisi da­vamlı və xronikləşmiş xa­rici ticarət açıqlarıdır. Bir iqtisadiyyat əgər xaricə satdığından daha çox malı xa­ric­dən alırsa, bu ölkənin xarici ticarəti açıq verir deməkdir. Xarici ticarət kəsiri olan ölkələrin hökumətləri devalvasyon etməklə ixracatı artırma, idxalatı isə azalma məqsədi da­şıyır. Devalvasiyanı həyata keçirən ölkənin malları xarici ölkələr üçün ucuzlaşır, əksinə xarici ölkənin malları isə bu ölkədə bahalaşır. Lakin devalvasiyondan sonra iqtisadi uğuru əldə etmək üçün daxili qiymətlərin artımını dаyandırmaq təməl şərtdir.

Bu gün Azərbaycanda Devalvasiya predmeti KİV-lərdə ən çox müzakirə mövzusudur. Manatın məzənnəsinə təsir edən ən başlıca amillər- neftin qiyməti, tədiyyə balansının vəziyyəti və tərəfdaş ölkələrin valyuta siyasətidir, yəni göründüyü kimi, məzənnəyə təsir edən başlıca amillər milli iqtisadiyyatdan kənarda formalaşır.

Məlumdur ki, milli pul vahidinin sabitliyi iqtisadi inkişafın əsas şərtidir. Təcrübə göstərir ki iqtisadi ədəbiyyatlarda qeyd olunduğu kimi, devalvasiya nəticəsində milli iqtisadiyyatın ixrac potensialının güclənməsi kimi hadisələr baş vermir.

Araşdırmalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, milli pul vahidinin devalvasiyası və milli iqtisadiyyatın ixrac həcminin artması arasında statistik əlaqə yoxdur, o nədənlə birinci ikincinin artımına səbəb olmur.

Çünki, istehsal məhsullarının maya dəyərinin böyük bir hissəsi xarici valyutadan asılı vəziyyətdədir.

Biz devalvasiya məsələsinə köklü yanaşmalıyıq, idxalın strukturunu öyrənməliyik və valyutaya tələb yaradan bəzi malların, məsələn lüks avtomobillərin, yaxtaların, bahalı siqar və spirtli içkilərin ölkəyə gətirilməsini yüksək aksiz vergisi tətbiq etməklə azaltmalıyıq.

Ilk növbədə, Azərbaycanda valyutanın sabitliyinin təminatı üçün –Valyuta Şurasının yaradılması vacibdir. Bütövlükdə valyuta və maliyyə təhlükəsizliyini təmin etmək üçün mövcud disproporsiyaları aradan qaldırmaq, ABŞ dollarına nisbətdə manatın mövqeyini möhkəmləndirmək lazımdır. Buna isə xammal və enerji daşıyıcıların qiymətindən asılı olmayaraq, yüksək texnoloji və elm tutumlu sənaye məhsullarının istehsalı və ixracının artırılması yolu ilə nail olmaq mümkündür.

Odur ki, Azərbaycan hökuməti və Mərkəzi Bank manatın məzənnəsi ilə bağlı məsələnin ciddiliyini nəzərə alaraq onun bu proseslərə tam hazırlanması üçün zəruri olan bütün addımları atır.

UNEC, “Bank işi” kafedrasının müdiri — prof. Z.F.Məmmədov


(Azərbaycan) i.f.d. Gəray Musayev. Post-neft dövrünün monetar siyasəti

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Ölkədə aparılan iqtisadi siyasətin əsas məqsədi makroiqtisadi tarazlılığı, ümumilikdə isə ümumi iqtisadi tarazlılığı təmin etməkdir. Bu istiqamətdə dövlət, ümumi mənada (konyuktur şərtləri və ölkə iqtisadiyyatının struktur fərqlilikləri nəzərə alınmadan) aşağıdakı qeyd olunan məsələlərin həllini qarşısına məqsəd kimi qoyur:

  • məşğulluğun səviyyəsinin artırılması,
  • istehsalın həcminin artırılması,
  • qiymət artımının qarşısının alınması və sabitliyinin qorunması,
  • tədiyə balansında tarazlılığın qorunması,
  • gəlir bölgüsündə bərabərliyin təmin olunması və resursların səmərəli istifadəsinin təmin olunması.

Bir-birini tamamlama prinsipinə əsaslanan bu məqsədlərə çatmaq üçün dövlət fiskal, monetar, xarici ticarət siyasətlərindən və iqtisadi tənzimləmələrdən iqtisadi siyasət vasitələri kimi istifadə edir. Qeyd olunan iqtisadi siyasət vasitələrinin hər birinin ümumi mənada bu məqsədlərə çatmaq istiqamətində istifadəsinin mümkünlüyünü qeyd etmək mümkündür. Bununla yanaşı, iqtisadi siyasət vasitələrinin hər birinin xüsusi təyinat sahəsi vardır. Məsələn, monetar siyasət vasitəsilə dövlət iqtisdiyyatda qiymət artımının qarşısını almağa və monetar sabitliyi qorumağa çalışır. Bu məqsədə çatmaq üçün isə monetar siyasət vasitəsi kimi aşağıda qeyd olunan alətlərdən istifadə olunur:

  • diskont faiz dərəcəsi,
  • açıq bazarda əməliyyatlar,
  • məcburi ehtiyat norması,
  • faiz dərəcəsi.

Bu alətlərin hər birinin istifadə təyinatı MB-ın kommersiya banklarının aktivlərində kredit olaraq istifadə edilə biləcək resurslarının miqdarına təsir etmək və beləliklə pul təklifindəki dəyişmələri nəzarətdə saxlamağa istiqamətlənmişdir. Belə ki, diskont siyasəti ilə MB diskont faizini müəyyənləşdirərək kommersiya banklarının ondan alınan pul məbləğini artıra və ya azalda bilər ki, bu da öz növbəsində likvidliyin artmasına və ya azalmasına səbəb ola bilər. Açıq bazar siyasəti ilə MB monetar bazarda istiqraz, səhm və digər qiymətli kağızların algı-satqısı nəticəsində likvidliyin həcmini müəyyənləşdirir. MB kommersiya banklarına məcburi ehtiyat norması müəyyənləşdirərək onların verəbiləcəkləri kredit imkanlarına təsir edərək monetar bazarında likvidlik tələbini ödəyir. MB kommersiya bankları ilə birbaşa pul alqı-satqısında faiz dərəcələri müəyyənləşdirərək isə likvidlik həcminə təsir edir. Qeyd olunnan bu alətlərlə yanaşı monetar siyasətin aləti kimi milli pul vahidinin xarici valyutalar qarşısında dəyərini müəyyənləşdirən valyuta kursu siyasəti, pul emissiyası, kommersiya banklarından və digər qurumlardan maliyyə aktivlərinin alınmasına əsaslanan monetar genişlənməsi siyasəti və MB-ın gələcəkdə həyata keçirəcəyi siyasətlə bağlı bəyanatlarla çıxış edərək gözləntiləri istiqamətləndirməyə yönləndirilmiş “şəffalıq” siyasəti də tətbiq edilir.

Son on ildə (2005-2015) ölkə iqtisadiyyatında baş verən proseslər MB-ın ümumi mənada aşağıda qeyd olunan istiqamətlərdə monetar siyasətin həyata keçirilməsi zərurətini yaratmışdır. Neftdən əldə olunan gəlirlərin mütəmadi olaraq artması ölkəyə xarici valyuta daxilolmalarını artırmış, bu isə öz növbəsində iqtisadi sabitliyi qorumaq istiqamətində manatın məzənnəsinin qorunmasının (xarici valyutalar qarşısında dəyərinin artmasının qarşısının alınması) zərurətini yaratmış, digər tərəfdən bu gəlirlərin məqsədyönlü qaydada iqtisadi artımı dəstəkləmək və iqtisadi inkişafı təmin etmək məqsədi ilə iqtisadiyyata ötürülməsi (transfer olunması) nəticəsində reallaşan effektiv tələb artımı (istehlak və investisiya xərclərinin məcmusu) qiymət artımının qarşısının alınması zərurətini yaratmışdır. Bu dönəmdə ölkə iqtisadiyyatında yaşanan inflyasiya təzyiqini tələb inflyasiyası kimi qiymətləndirmək mümkündür. Belə bir şəraitdə MB-ın həyata keçirdiyi siyasəti kifayət qədər uğurlu hesab etmək olar. Belə ki, qeyd olunan dövrdə inflyasiya tək rəqəmli olmuş, mantın məzənnəsi isə sabit qalmışdır.

2014-2015-ci illərdə dünya bazarlarında neftin qiymətinin kəskin aşağı düşməsi müəyyən addımların atılmasını və post-neft dövrünə keçidi gözlənildikdən daha erkən keçməyi zəruri etmişdir. Belə ki, xarici valyuta ehtiyatlarının qorunması, ixracatın diverfikasiyası və xarici şokların qarşısının alınması məqsədi ilə manatın dəyəri devalvasiya edilmiş və nəticədə “üzən məzənnə” sisteminə keçid baş vermişdir. Yaranmış vəziyyət iqtisadiyyatda yenidən eyni iki məsələni gündəmə gətirmişdir. Ancaq bu dəfə tamamən əks istiqamətlərdə baş verən hadisələr ölkədə valyuta məzənnələrindəki sabitliyin qorunmasını zəruri edir. Əvvəlki vəziyyətdən fərqli olaraq artıq yaşanan inflyasiya təzyiqi tələb istiqamətli yox, idxalın əhəmiyyətli dərəcədə tərkibində paya malik olğudu istehsal-təklif (xərclərin inflyasiyası) istiqamətlidir. Əvvəlki vəziyyətdə dövlət tərəfindən iqtisadiyyata transfer edilən xərclərin istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi və tələb təzyiqinin azaldılması istiqamətində aparılan monetar siyasət nəticəsində inflyasiyanın qarşısını almaq mümkün olmuşdur. Hazırkı dövrdə isə belə bir monetar siyasətin aparılması tələbi azaltdığına görə ÜDM artımına mənfi təsir göstərə bilər. Əksinə xərclərin istqaməti düzgün müəyyənləşdirilməli və onların azalmasının qarşısı alınmalıdır.

Xərclər inflyasiyası kimi qarşımıza çıxan inflyasiya şəraitində MB-lar adətən 2 növ monetar siyasət rejiminə müraciət edirlər. Bunlardan birincisi “valyuta kursu hədəflənməsi” rejimi, ikincisi isə “inflyasiyanın hədəflənməsi” rejimidir. Valyuta kursu hədəflənməsi rejiminə inflyasiya dərəcələrinin yüksək olduğu dönəmlərdə müraciət olunur, milli valyutanın dəyərinin inflyasiya dərəcəsinin aşağı göstəricilərdə olduğu başqa bir ölkə valyutasına indeksasiya olunması formasında həyata keçirilir və beləliklə idxal mallarının qiymətlərində artımın qarşısı alınır. Ölkəmizdə də tətbiq olunmasını təklif etdiyimiz, inflyasiyanın hədəflənməsi rejimində isə hədəf kimi malların qiymət səviyyəsi yox, birbaşa inflyasiya dərəcəsi seçilir. İnflyasiyanın hədəflənməsi rejimində MB inflyasiya dərəcəsi üçün nöqtə (birbaşa) hədəf və ya aralıqlı (elastik) hədəf müəyyənləşdirir. Nöqtə hədəf praktikasında tək (mütləq) inflyasiya dərəcəsi müəyyənləşdirilərkən, aralıqlı hədəf praktikasında inflyasiya dərəcəsinin “hərəkət edə biləcəyi interval” müəyyənləşdirilir. İnflyasiyanın hədəflənməsində aralıqlı hədəf rejiminin praktikada daha müsbət nəticələr verdiyi müəyyən edilmişdir. İlk dəfə 1990-cı ildə Yeni Zellandiyada, sonra isə Kanada, İsrail, Avstraliya, İspaniya və Türkiyədə tətbiq olunan və müsbət nəticələr verən inflyasiya hədəfləməsi rejiminin tətbiqi və müsbət nəticələrin əldə oluna bilməsi üçün bəzi ön şərtlərin reallaşması lazımdır:

  • Valyuta kurslarındakı və faiz dərəcələrindəki dəyişmələrə qarşı ölkə iqtisadiyyatında müqavimətliliyin olması,
  • MB-nın tam müstəqil olması,
  • Maliyyə bazarlarında sabitliyin olması və ikinci dərəcəli bazarların inkişaf etməsi,
  • Aparılan monetar siyasətlə fiskal siyasət bir-birini tamamlamalı, dövlətin iqtisadi fəaliyyətlərində maliyyə intizamı məsələsi ön planda olmalıdır,
  • Aparılan monetar siyasətlə bağlı ictimaiyyət məlumatlandırılmalı, ictimaiyyətin dəstəyi alınmalı (şəffaflıq prinsipi),
  • İnflyasiya hədəfinin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi,
  • MB inflyasiya hədəflərinə nail olunması istiqamətində hesabatlılıq prinsipi çərçivəsində hərəkət etməlidir.

İnflyasiyanın hədəflənməsi rejimi inflyasiya üzərində birbaşa nəzarəti mümkün edir və nəticədə tədricən ölkədə makroiqtisadi sabitlik yaranır. Bununla yanaşı, bu rejim aparılan monetar siyasətin birbaşa ölkədəki real iqtisadi vəziyyətə fokuslanmasına, şəffaf monetar siyasətin aparılmasını şərait yaradır və MB-ın hesabatlılıq prinsipi çərçivəsində fəaliyyətini artırır.

i.f.d. Gəray Musayev

Перейти к верхней панели