Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
Ailə təsrrüfatı
Bank və Sığorta
Beynəlxalq İqtisadiyyat
Bilik Iqtisadiyyatı
diskurs.az radio unec
Dünya İqtisadi Forumu
Fiskal Siyasət
İnforqrafika
İnnovasiya
ISE Economic Talks
Made in Azerbaijan
Makroiqtisadi təhlil
Maliyyə bazarları
Marketinq
Milli iqtisadiyyat
Müsahibə
Neft
Nəqliyyat
Nəqliyyat
Qender
Sahibkarlıq
Sənaye
Turizm
Vergi və Rüsumlar
Домохозяйства
İqtisadi Təhsil
USD 1.7000, EUR 1.9673, TRY 0.2937, RUB 0.0259, CNY 0.2455, GEL 0.6379, GBP 2.2346, IRR 0.0040, JPY 1.5174, XAU 2084.2170, XAG 24.9400, XPT 1431.4510, XPD 1845.0525
AZƏRBAYCANDA İNNOVASİYA FƏALLIĞININ STİMULLAŞDIRILMASI YOLLARI
SME

Salman Əli oglu Nəcəfov
salman.alioglu@gmail.com,

Əliağa Əliəsgər oğlu Qasımov
gasimovaliaga@gmail.com,

AZƏRBAYCANDA İNNOVASİYA FƏALLIĞININ
STİMULLAŞDIRILMASI YOLLARI
Açar sözlər: innovasiya, tədqiqat və işləmə xərcləri
Keywords: innovation, R&D
Ключевые слова: инновация, затраты на исследования и разработки

Son illərdə dünya iqtisadiyyatında baş verən mənfi tendensiyalar və dünya bazarlarında neft qiymətinin kəskin azalması Azərbaycanda bir sıra islahatların həyata keçirilməsini zəruriləşdirmişdir. Bu səbəbdən də ölkəmizdə bir çox prioritet sahələri əhatə edən strateji yol xəritələrinin hazırlanması iqtisadiyyatda və ixracda qeyri-neft sektorunun payının artırılması məqsədi daşıyır. Strateji yol xəritələrində nəzərdə tutulmuş tədbirlərdən biri ölkədə innovasiya və biliklər iqtisadiyyatının inkişafı və onun maliyyələşmə imkanlarının genişləndirilməsidir. Bu da gözlənilməz deyildir. Çünki, hal-hazırda istehsalın ənənəvi faktorları olan əmək, kapital, xammal və sahibkarlıq öz əhəmiyyətini saxlamasına baxmayaraq, bilik və innovasiya iqtisadi artım, yeni dəyər yaradılması və rəqabət qabiliyyətliliyinin artırılmasında əsas faktor hesab olunur.
Dünya praktikasına nəzər yetirdikdə aydın olur ki, ölkədə innovasiya fəallığının inkişafının əsasını tədqiqat və işləmələrə böyük məbləğdə maliyyə vəsaitinin ayrılması təşkil edir. Bu məqsədlə ölkələrin inkişaf səviyyələrini, tədqiqat və işləmə xərclərinin ÜDM-də payını araşdırdıqda bu iki göstərici arasında asılılığın olması sübuta yetirilir. Belə ki, statistik məlumatlara əsasən dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində tədqiqat və işləmələrə ayrılan maliyyə vəsaiti 3-4% arasındadır. Şərqi Avropa ölkələrində isə bu göstərici təqribən 1-2,5% arasında dəyişir. MDB ölkələrinin əksəriyyətində isə bu rəqəm 0,1-1% arasındadır: Rusiyada 1,1%, Ukraynada 0,6%, Belarusda 0,5% və Moldovada isə 0,4%-dir. Ölkəmizdə isə bu göstərici 2010-cu ildən bəri təqribən 0,22%-dir. Göründüyü kimi, dünyanın bir çox ölkələri ilə müqayisədə Azərbaycanda tədqiqat və işləmələrə ayrılan ümumi maliyyə vəsaiti çox aşağı səviyyədədir. Bu da innovasiya və biliklər iqtisadiyyatının sürətli inkişafına mənfi təsir göstərir.
Lakin bir faktı qeyd etmək lazımdır ki, ölkə üzrə ümumi tədqiqat və işləmə xərcləri əsasən üç sektor üzrə formalaşır: dövlət, biznes və ali təhsil. Aparılmış tədqiqatlardan aydın olur ki, yüksək gəlirli və əksər Şərqi Avropa ölkələrində tədqiqat və işləmələrə çəkilən xərclərin sektorlar üzrə bölgüsündə biznes sektoru aparıcı rola malikdir (ümumi məbləğin təqribən 60-80%-i). Azərbaycanda isə tədqiqat və işləmə xərclərində biznes sektorunun payı aşağıdır (ölkəmizdə dövlətin payı 81%, biznesin payı 9% və ali təhsil sahəsinin payı 10%-dir). Buradan aydın olur ki, ölkəmizdə tədqiqat və işləmə xərclərinin azlığı biznes sektorunun bu sahəyə lazımi diqqət göstərmədiyindən yaranmışdır. Bu səbəbdən də ölkəmizdə tədqiqat və işləmə xərclərinin artırılması məqsədilə ilk növbədə biznes sektorunun bu sahəyə daha çox diqqət göstərməsinə çalışmaq lazımdır. Tədqiqat və işləmə xərclərinin artırılması biznesin texnoloji yenidən qurulmasını təmin edərək ölkənin rəqabət qabiliyyətliliyinin artmasına gətirib çıxaracaqdır.
Ölkədə biznesin innovasiya fəallığının zəif olmasının əsas səbəblərindən biri qeyri-neft sektorunda investisiya mühitinin zəif olmasıdır. Belə ki, 2016-cı ildə ölkədə emal sənayesində əsas kapitala yönəldilmiş investisiyaların həcmi 424 mln. manat təşkil etmişdir ki, (diaqram 1) bu da emal sənayesinin texnoloji yenidən qurulması prosesini zəiflədir. Belə ki, 2016-cı ildə əsas sənaye-istehsal fondlarının yeniləşməsi əmsalı qida məhsullarının istehsalında 2%, hazır metal məmulatlarının istehsalında 1,8%, maşın və avadanlıqların istehsalında 1,7%, kimya sənayesində 0,7% təşkil etmişdir.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi
Diaqram 1. Emal sənayesində əsas kapitala yönəldilmiş investisiyalar, mln. manat

Ölkədə biznesin investisiya-innovasiya fəallığının gücləndirilməsi müvafiq pul-kredit siyasətinin həyata keçirilməsini zəruri edir.
İnvestisiya-innovasiya modelinə keçiddə pul-kredit siyasətinin rolu
Azərbaycanda biznesin innovasiya fəallığına və texnoloji yenidən qurulmasına mane olan əsas monetar amillərdən aşağıdakı qeyd etmək olar:
 real sektorda faiz dərəcəsinin mənfəət normasından yüksək olması;
 depozitlərin dollarlaşma səviyyəsinin yüksək olması;
 “uzun” pulların qıtlığı;
 devalvasiya riskləri.
Bu problemlərin aradan qaldırılmasında Mərkəzi Bankın rolunu tədqiq edərək monetar siyasətin Avropa və ABŞ təcrübəsini nəzərdən keçirək.
Avropa Mərkəzi Bankının əsas hədəfi qiymət sabitliyinin təmin edilməsidir. Avropa Mərkəzi Bankı pulun neytrallığı konsepsiyasını əsas gətirərək hesab edir ki, Mərkəzi Bank pulun həcmini dəyişməklə istehsal həcminə təsir edə bilmir və bu səbəbdən Mərkəzi Bank iqtisadi artıma nail olmaq üçün qiymət sabitliyini təmin etməlidir.
ABŞ-da Mərkəzi Bank (FES) ikili mandata malikdir: aşağı inflyasiya təmin etmək və maksimal məşğulluğa nail olmaq. Burada FES-in keçmiş sədri Qrinspenin sözlərini göstərmək olar ki, o, demişdir: “İqtisadi tünəzzül şəraitində iqtisadi artıma nail olmaq inflyasiya ilə mübarizədən daha önəmlidir” (3).
Avropa Mərkəzi Bankından fərqli olaraq FES öz siyəsətində aşağıdakı məsələləri nəzərə alır:
 ÜDM boşluğu, yəni potensial ÜDM-lə faktiki ÜDM arasındakı fərq. Bu fərq yüksək olduqda FES stimullaşdırıcı siyasət həyata keçirir, faktiki ÜDM potensial ÜDM-ə yaxınlaşdıqda isə pul-kredit siyasətini sərtləşdirir.
 FES öz siyasətində monetar inflyasiya və qeyri-monetar inflyasiyanı fərqləndirir. Belə ki, FES xərclər inflyasiyası şəraitində tənəzzülün qarşısını almaq üçün stimullaşdırıcı monetar siyasət həyata keçirir
Hesab edirik ki, Strateji Yol xəritəsində müəyyən olunmuş hədəflərə nail olmaq üçün ölkənin Mərkəzi Bankının hədəfi kimi aşağı inflyasiya ilə yanaşı firmaların texnoloji yenidənqurulmasının stimullaşdırılması da müəyyən edilməlidir.
Firmaların texnoloji yenidənqurulmasına mane olan əsas monetar amillərdən biri faiz dərəcəsinin real sektorda mənfəət normasından yüksək olmasıdır.
Faiz dərəcəsinin mənfəət normasına qədər azalması stimullaşdırıcı pul-kredit siyasətinin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.
Stimullaşdırıcı pul-kredit siyasəti ilə əlaqədər bir sıra iradlar mövcuddur:
 Birinci irad ondan ibarətdir ki, ölkədə monetizasiya səviyyəsi (pul kütləsinin ÜDM-ə nisbəti) inkişaf etməkdə olan ölkələrin səviyyəsinə uyğundur;
 İkinci irad – inhisarlaşma, korrupsiya və sair problemlər şəraitində stimullaşdırıcı pul-kredit səyasəti real sektorun inkişafı ilə deyil, inflyasiya ilə müşayiət olunacaq.
İradlara cavab olaraq aşağıdakıları qeyd etmək istərdik:
 Monetizasiya səviyyəsini başqa ölkələrlə müqayisə edərkən xarici ticarət balansı və s. amillər nəzərə alınmalıdır. Belə ki, ölkədə qeyri-neft sektoru üzrə yüksək xarici ticarət kəsiri mövcuddur, bu da yüksək monetizasiyanı zəruri edir.
 Bum dövründə ölkədə inhisarlaşma və s. problemlərin mövcudluğuna baxmayaraq həmin illərdə pul kütləsinin artması kreditlərin artması, iqtisadi artım və aşağı inflyasiya ilə müşayiət olunurdu (diaqram 2-4). Yəni ölkənin təcrübəsi göstərir ki, inhisarlaşma və s. problemlər şəraitində stimullaşdırıcı monetar siyasətin səmərəliliyi azalsa da pul kütləsinin artması iqtisadi artımla müşayiət olunurdu.

Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı
Diaqram 2. Azərbaycanda pul bazasının həcmi, manatla, mlrd. manat

Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi
Diaqram 3. Azərbaycanda emal sənayesində artım tempi, %

Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı
Diaqram 4. Azərbaycanda inflyasiya səviyyəsi, illik, %

İnflyasiya və devalvasiya risklərini azaltmaq yolları
 Stimullaşdırıcı monetar siyasətın inflyasiya risklərini minimallaşdırmaq üçün pul kütləsinin real sektora yönəldilməsinə nail olmaq zəruridir. Buna mərkəzləşdirilmiş vəsaitlərin (kredit və depozitlər) real sektoru kreditləşdirən banklara verilməsi vasitəsilə nail olmaq olar. Bu, həmçinin 1) “uzun” pulların qıtlığı və 2) depozitlərin dollarlaşması problemini aradan qaldıracaq.
 İdxalın liberallaşdırılması. İnflyasiya risklərini idxalın liberallaşdırılması vasitəsilə azaltmaq olar. Bu, qısamüddətli dövrdə ölkənin idxaldan asılılığını artırsa da hesab edirik ki, uzunmüddətli dövrdə stimullaşdırıcı monetar siyasət yerli istehsalçıların rəqabət qabiliyyətliliyini artıraraq idxaldan asılılığını azaltmağa imkab verəcək.
 Toynbi vergisi. Pulun valyuta bazarına axınının qarşısını Toynbi vergisi (yəni valyuta mübadilələrinin vergiyə cəlb olunması) vasitəsilə almaq olar.
Vergi siyasəti
İnnovasiyaların stimullaşdırılmasının digər mühüm aləti tədqiqat və işləmələrə çəkilən xərclərin vergidən azad edilməsidir. Vergilərin innovasiya fəallığına təsiri bir sıra ədəbiyyatda tədqiq edilir (1; 2, səh. 283-287). Tədqiqat və işləmələrə çəkilən xərclərinin vergidən azad olunması dünya təcrübəsində geniş istifadə olunur və bəzi ölkələrdə vergi güzəştləri 100%-dən yüksəkdir. Məsələn Avstraliyada tədqiqat və işləmələrə çəkilən vəsaitlərin 150%-i, Sinqapurda isə 200%-i vergidən azad olunur.
Nəticə
• Ölkədə biznesin innovasiya fəallığının zəif olmasının əsas səbəblərində biri qeyri-neft sektorunda investisiya mühitinin zəif olmasıdır
 Ölkədə biznesin texnoloji yenidən qurulmasının təmin edilməsi stimullaşdırıcı monetar siyasətin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur.
 Stimullaşdırıcı monetar siyasətin inflyasiya və devalvasiya risklərinin azaldılması üçün pul kütləsinin real sektora yönəldilməsinə nail olmaq zəruridir. Buna mərkəzləşdirilmiş vəsaitlərin (kredit və depozitlər) real sektoru kreditləşdirən banklara verilməsi vasitəsilə nail olmaq olar, mərkəzləşdirilmiş vəsaitlərin real sektoru kreditləşdirən banklara verilməsi zəruridir. Bu, həmçinin depozitlərin dollarlaşması və “uzun” pulların qıtlığı problemini aradan qaldırmağa imkan verəcək
 Pulların valyuta bazarına axınının qarşısını valyuta mübadilələrinin vergiyə cəlb olunması vasitəsilə almaq olar.
 Firmaların innovasiya fəaalığının stimullaşdırılması üçün tədqiqat və işləmələrə çəkilən xərclərinin vergidən azad olunması məqsədəuyğundur.

Xülasə
Məqalədə göstərilir ki, ölkəmizdə tədqiqat və işləmə xərclərinin azlığı biznes sektorunun bu sahəyə lazımi diqqət göstərmədiyindən yaranmışdır. Müəlliflər vurğulayırlar ki, ölkəmizdə tədqiqat və işləmə xərclərinin artırılması məqsədilə ilk növbədə biznes sektorunun bu sahəyə daha çox diqqət göstərməsinə çalışmaq lazımdır. Məqalədə ölkə iqtisadiyyatının innovasiya modelinə keçidinin sürətlənməsində pul-kredit siyasətinin və vergi güzəştlərin rolu göstərilmişdir.
.
Ədabiyyat
1. Gentry, William, M., and R. Glenn Hubbard. 2000. “Tax Policy and Entrepreneurial Entry.” American Economic Review, 90(2): 283-287
2. Mukherjee, Abhiroop and Singh, Manpreet and Zaldokas, Alminas, Do Corporate Taxes Hinder Innovation? (May 25, 2016). Journal of Financial Economics (JFE), Forthcoming. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2585458;
3. Ловушка регулятора / “Эксперт” №3 (497)/ 23 января 2006


Şərh bildirin

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

Alət çubuğuna keç