Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
Ailə təsrrüfatı
Банк и страхование
Международная экономика
Bilik Iqtisadiyyatı
diskurs.az radio unec
Dünya İqtisadi Forumu
Fiskal Siyasət
İnforqrafika
İnnovasiya
ISE Economic Talks
Made in Azerbaijan
Макроэкономический анализ
Финансовые рынки
Marketinq
Milli iqtisadiyyat
Müsahibə
Нефть
Транспорт
Транспорт
Qender
Предпринимательство
Sənaye
Turizm
Налоги и пошлины
Домохозяйства
Экономическое образование
USD 1.7000, EUR 1.9479, TRY 0.3020, RUB 0.0259, CNY 0.2451, GEL 0.6308, GBP 2.2135, IRR 0.0040, JPY 1.5131, XAU 2086.5970, XAG 24.8452, XPT 1411.3910, XPD 1835.2095
(Azərbaycan) Elektron pul
e-ticaret-3

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Elektron pul – kompüter şəbəkələrin istifadəsi ilə, pul saxlanması və ötürülməsi üçün istifadə edilən, dəyər sistemləri ilə bağlı birmənalı olmayan və daim inkişaf edən  termindir. Elektron pul deyəndə həm ənənəvi həm də qeyri-dövlət, şəxsi valyutaların saxlanma və ötürülmə siestemləri başa düşülür. Elektron pulların dövriyyəsi həm dövlət və ya mərkəzi banklar tərəfindən müəyyən edilmiş və razılaşdırılmış, həm də qeyri-dövlət ödəmə sistemlərinin şəxsi qaydaları üzrə həyata keçirilə  bilər.

1Emitentin pul öhdəlikləri elektron formada Aİ-da elektron pul kimi hesab edilir, hazıki istifadəçinin ixtiyarında yerləşən elektron daşıyıcıdadı. Belə pul öhdəlikləri aşağıdakı üç meyarlara uyğundur:

  1. Elekton daşıyıcıda saxlanılır və qeydə alınırlar.
  2. Digər şəxslərdən emitent pul dəyərindən az olmayan pul vəsaiti alındıqda, emitent tərəfindən buraxılır.
  3. Digər (emitentin başqa) təşkilatlar tərəfindən ödəniş vəsaiti kimi qəbul edilir.

Elektron pulun dövriyyəsi:

2

Elektron pulların təbiəti:

«Elektron pul» innovativ texniki qərarlar əsasında ödəmə alətlərinin geniş spektrında tez-tez tətbiq olunan, nisbətən yeni termindir. Bu elektron pulun dünyada qəbul edilmiş müəyyən vahidi, olmaması nəticəsidir, hansıki onların iqtisadi və hüquqi mahiyyətini birmənalı şəkildə müəyyən edərdi.

Elektron pullara daxili ziddiyyət xasdır, bir tərəfdən onlar ödəmə vasitəsidir, digər tərəfdən emitentin öhdəliyidir hansıki, ənənəvi elektron olmayan pul ödəniş vasitəsi kimi yerinə yetirilməlidir. Belə bir paradoksu tarixi eynilik köməyi ilə izah etmək olar: vaxtilə banknotlarda, sikkələrlə yaxud qiymətli metallarla ödənilməsi öhdəliyi kimi nəzərdən keçirilib. Yəqin ki, zaman keçdikcə elektron pul, pulun müxtəlif formalarindan biri(sikkələr, banknotlar, nağdsız pul və elektron pul) olacaq. Həmçinin aydındır ki, mərkəzi banklar indi pulu kəsib və banknot çap etdirdikləri kimi gələcəkdə elektron pul buraxcaqlar.

Elektron pulların nağdsız pul ilə eyniləşdirilməsi geniş yayılmış səhvdir.

Elektron pullar, şəxsləndirilməmiş ödəniş məhsulu olaraq, bankların pul müraciətlərindən fərqli olaraq, ayrıca müraciətə malikdirlər, lakin o cümlədən

dövlət və bank ödəmə sistemlərində müraciət edə bilərlər.

3Bir qayda olaraq, elektron pulların dövriyyəsi, kompyuter şəbəkələri, İnternet, ödəmə kartları, elektron pul kisələri və ödəmə kartları ilə işləyən qurğuların (bankomatlar, POS-terminallar, ödəmə köşkləri)  köməyi ilə baş verir. Başqa ödəmə alətləridə istifadə olunur: bilərzik, breloklar, mobil telefon blokları və

digər xüsusi ödəmə çipləri ilə  təchiz olunan qurğular.

4Elektron pulların növləri

Adətən elektron pul iki qrupa ayrılır: smart-kart bazalarında və şəbəkə bazalarında . Həm birinci həmdə ikinci qrup istifadəçinin identifikasiyası olmadan əməliyyatları həyata keçirmək üçün icazə verən anonim (qeyri-şəxsi) sistemlərə və istifadəçinin identifikasiyasını mütləq həyata keçirən qeyri anonim (xüsusi) sistemlərə təsnif edilirlər. 

5Həmçinin elektron fiat pul və elektron qeyri-fiat pulları fərqləndirmək lazımdır. Elektron fiat pullar mütləq dövlət valyutaların birində ifadə olunurlar və hansısa bir dövlətin ödəmə sisteminin pul vahidinin bir növüdür. Dövlət qanunlarla bütün vətəndaşları ödənnişdə fiat pulları ödəməyi məcbur edir. Müvafiq olaraq, elektron fiat pulların, müraciət, ödəniş və emissiyası, mərkəzi bankların və ya digər dövlət tənzimləyiciləri, milli qanunvericiliklərin qaydalarına görə baş verir. Elektron qeyri fiat pullar qeyri-dövlət ödəmə sistemlərinin elektron qiymət vahididir. Müvafiq olaraq, elektron qeyri-fiat pulların, müraciət, ödəniş (fiat pul müqabilində)və emissiyası, qeyri-dövlət ödəmə sistemlərinin qaydalarına görə baş verir. Müxtəlif ölkələrdə bu cür ödəniş sistemlərinin nəzarət dərəcəsi və dövlət orqanlarının tərəfindən tənzimləmələri fərqlidir.Tez-tez qeyri-dövlət ödəmə sistemləri öz elektron qeyri-fiat pullarını dünya valyuta kurslarına bağlayırlar, amma dövlətlər belə qiymət vahidlərinin etibarlılıq və real dəyərini təmin etmirlər. Elektron qeyri-fiat pullar kredit pulların bir növüdür.

6Elektron pulların emissiyası

Elektron pul ilə bağlı,  ən mühüm siyasi məsələlərdən biri emitent məsələsidir, məhz ölkədə elektron pul emissiyasını həyata keçirmək hüququ olan təşkilatların siyahısının müəyyən edilməsidir. Emissiyanın problemi elektron fiat pullara (milli valyuta ilə) həm də elektron qeyri-fiat pullara (dövlət ödəniş sisteminin xaricində müraciət edən, qiymət vahidi) təsir göstərir. Bu problem üzrə dünya ölkələrinin qanunvericiliyində birmənalı yanaşma yoxdur.

Aİ-nin qanunvericilyi kredit təşkilatların yeni siniflərinə —  Elektron pul İnstitutu (ELMI), elektron pulların emissiyasına icazə verir.

Elektron pulun anonimliyi

Elektron pul anonim və xüsusi ola bilər. Təbiətcə elektron pullar, şəxsləndirilmiş nağdsız pullardan  çox, elektron nağd pullara yaxındır. Anonim olub-olmamasını elektron pulların müəyyən ödəmə sistemlərində müraciət mexanizmləri və qaydaları üzrə təmin edilir.

Dövlət tənzimləyici qurumlarının əksəriyyəti, eləcə də dövlət və özəl ödəniş sistemləri müxtəlif  yollarla elektron pulların istifadəçilərini şəxsləndirilməsi və onlarla əməliyyatları stimullaşdırmağa çalışırlar.

Məsələn, elektron pul üçün ödəmə sisteminin şəbəkə bazasında anonim istifadəçi üçün elektron pul məbləğini məhdudlaşdıraraq, sistemin şəxsləndirilmiş istifadəçilərinə limitlərini artırır. Kartlarının bazasında olan elektron pullara, pul kisəsinin maksimum məbləğini məhdudlaşdırır vəşəxsləndirilmiş artırma mexanizmlərini daxil edir.

7Kriptoqrafik mühafizə

Kriptoqrafiyanı, elektron pulların müdafiısi  üçün Devid Çaum təklif edib. Birneçə şifrləmə protokollarını və elektron imzanıda,  o təklif edib. O, pul verib və götürümək arasında əməliyyatları ört-basdır etmək üçün məxfi əlaqələrin alqoritmini istifadə edib. Çaum ideyasının mahiyyəti «Kor»  rəqəmsal imza sisteminnən ibarətdirki, məlumatı imzalayarkən, şəxs yalnız ona lazım olan hissəni görür, amma özrəqəmsal imzası ilə bütün məlumatların həqiqiliyini təsdiq edir: emitent əskinasların dəyərini görür və onların həqiqiliyini təmin edə bilir, lakin onların seria nömrələrini bilmir, onu yalnız sahibi bilir.

Son illərdə elektron sənədlərin həqiqiliyini təsdiq edən ən populyar vasitələrindən biri, adi rəqəmsal imzanın, etibarlılığı ilə, «kor» imza əskinasların bütün məzmunun həqiqiliyinə zəmanət olduğunu sübut etmək mümkündür. Əsasında RSA-şifrələməmetodudu dayanır.

Elektron pulların üstünlükləri

Elektron pul kütləvi ödənişlərin kiçik məbləğlərin həyata keçirilməsində xüsusilə faydalı və rahatdır. Məsələn, nəqliyyatda, müxtəlif cərimələrin ödənişi, kommunal xidmətlərin ödənişi, kinoteatrlarda, klublarda, internetdə ödəmələrin zamanı ödəniş və sair. Elektron pulla ödəmə prosesi sürətlə həyata keçirilir, növbədə dayanmırsan, qalıq pulgözləmirsən, ödəyicidən alıcıya pul tez keçir.

Elektron pul nağd pulla müqayisə etmək doğrudur, çünki nağdsız pulların tədavülü mütləq şəxsləndirilmişdir, hər iki tərəfin rekvizitləri də məlumdur. Elektron pulla ödəniş zamanı pul alanın rekvizitlərini bilmək kifayətdir.

Elektron pulların nağd pulla qarşısında aşağıdakı üstünlükləri vardır:

  • Əla bölünmə və cəmlənmə — ödəniş zamanı qalıq verilməsinə ehtiyac yaranmır;
  • Yüksək portativlik —  nağd pulların halıdakı kimi, məbləğin böyüklüyü pulun qabariti və çəki ölcüləri ilə əlaqəli deyildir;
  • elektron pulların emissiya dəyəri çox aşağıdır — Metal, kağız, boya və s.d istifadə etmək lazım deyil,pul kəsməyə, banknot çap eləməyə ehtiyac qalmır;
  • Fiziki cəhətdən pul saymağa gərək qalmır, bu funksiya saxlanmainstrumentinə və ya ödəmə alətinə keçir;
  • Elektron pulların fiziki mühafizəsini təşkil etmək daha asandır, nəinki nağd pulların;
  • Ödəniş prosesi, elektron sistemləri ilə qeydə alınır, insan amilinin təsiri azalır;
  • Fiskalaşmış ekvayrinq cihazı ilə ödəmələr zamanı vergidən pul gizlətmək mümkün deyil;
  • Elektron pulları saymağa, qablaşdırmaqa, daşımaqa və xüsusi anbarlar təşkil etməy lazım deyil;
  • İdeal qorunub saxlanılması —  elektron pullar zaman keçdikcə öz keyfiyyətlərini itirmirlər;
  • İdeal keyfiyyətli oxşarlıq — elektron pulların ayrı-ayrı nüsxələri, unikal xüsusiyyətlərə (məsələn, sikkələrin üzərində cızıq var) malik deyillər;
  • Təhlükəsizlik — oğurluq və saxtakarlıqdan qorunması, nominalının dəyişdirilməsi və s.d kriptoqrafik və elektron vasitələrlə təmin edir.

Elektron pulun nöqsanları

  • Sabitləşmiş hüquqi tənzimlənməsinin olmaması: bir çox dövlətlər elektron pullara öz birmənalı münasibətini müəyyənləşdirməyiblər;
  • Əla portativliyə baxmayaraq, elektron pullar xüsusi saxlanma və müraciət alətlərinə ehtiyacı var;
  • Nağd pulla olduğu kimi,elektron pulların daşıyıcısını, fiziki məhv edəndə, sahibinə pulun dəyərini bərpa etmək mümkün deyil;
  • Tanınmasıyoxdur: xüsusi elektron cihaz olmadan,bu əşya, pul, məbləğ və s.d olduğunu asan və tez müəyyən etmək olmur;
  • bir ödəyəndən başqasına pulun bir hissəsini bir-başa ötürülməsi qeyri-mümkündür;
  • kriptoqrafiya müdafiyə vasitələri, hansılarla ki, elektron pul sistemlərini qoruyur, hələ də uzun müddətli müvəffəqiyyətli istismar tarixinə malik deyillər;
  • nəzəri maraq oyadılmış şəxslər, ödəyənlərin şəxsi verilənlərini və elektron pulların müraciətini bank sistemindən kənar izləməyə çalışa bilərlər;
  • Elektron pullarin təhlükəsizliyi (oğurluq və saxtalanmadan qorunması, nominalının dəyişdirilməsi və s.d) geniş müraciətlə və problemsiz tarixlə təsdiq edilməmiş;
  • Nəzəri olaraq elektron pulların oğurlanması, innovasiya metodları vasitəsi ilə, müdafiə texnologiyaların kifayət qədər kamil olmamasından istifadə edərək, mümkündür.

Tətbiq etmə problemləri

Bankların  elektron pulla bağlı layihələri inkişaf etdirmək istəməməsinin əsas səbəbləri:

  • hazırlamaların maliyyələşdirmək ehtiyacı, hansıların ki, bəhrəsindən rəqiblər istifadə edə bilərlər;
  • innovasiya hazırlamalarına xərcləri bölmək məqsədi ilə başqa banklarla kooperasiyanın çətinlikləri;
  • artıq mövcud olan bank məhsullarının yeni məhsullarla kannibalizasiyası;
  • şəxsi ştatda ixtisaslaşdırılmış mütəxəssislərin yoxluğu;
  • autsorser etibarlılığında inamsızlıq.

 

 

 

 

 

Тезаврация денег как проявление кризиса долговой модели финансирования экономики
Февраль 23, 2017
0
AN6WF9 credit card in the middle of US dollar notes. Image shot 2005. Exact date unknown.AN6WF9 credit card in the middle of US dollar notes. Image shot 2005. Exact date unknown.

После долгового кризиса 2007-2008 годов США и страны Европы столкнулись с кредитной стагнацией на фоне роста сбережений в банках, что привело в ряде стран к превышению сбережений в банках над кредитами (диаграмма 1, таблица 1). Причем на Мальте и в Люксембурге разрыв между депозитами и кредитами превышает 90% ВВП, в Бельгии и Испании – около 25% ВВП, а в США – около 12% ВВП.

Превышение объемов депозитов над кредитами свидетельствует о том, что привлекаемые банками средства не направляются в реальный сектор, а накапливаются в банках, то есть происходит изъятие денег из обращения, или тезаврация денег. В результате, денежная база в США увеличилась с 6% ВВП (2006 г.) до 22% ВВП (2015 г.), доля же М1 в М2 – соответственно с 20% до 25%. В Еврозоне денежная база повысилась с 8,5% ВВП в 2007 г. до 16% ВВП в 2015 г., доля же М1 в М3 увеличилась с 44% в 2007 г. до 63% в ноябре 2016.

 

d

Источник: ФРС США

 

Таблица 1

Банковские кредиты, депозиты и превышение депозитов над кредитами, декабрь 2016

Кредиты, млрд. евро Депозиты, млрд. евро Превышение депозитов

над кредитами,

% к ВВП, 2015 г.

Мальта 16 24 99%
Люксембург 440 450 94%
Бельгия 562 634 25%
Испания 1639 1885 24%
Португалия 244 278 15%
Словения 27 29 5%
Словакия 51 54 5%

Источник: ЕЦБ, Евростат

Стоит отметить, что с подобной ситуацией столкнулась Япония, которая в 1990-е годы столкнулась с падением кредитования на фоне роста депозитов. В результате, если до 1999 года объем кредитов превышал объем привлеченных депозитов, то, начиная с 2000 года, наблюдается обратная тенденция – объем выданных кредитов ниже, чем объем привлеченных депозитов (диаграмма 2). Причем, если в 2001 году превышение депозитов над кредитами составляло 5% ВВП, то в 2014 году данный показатель превышал 40% ВВП. В результате, денежная база в Японии увеличилась с 9% ВВП в 1994 г. до 48% ВВП в 2014 г.

  d

Источник: Банк Японии

Согласно теории, равенство сбережений и кредитов обеспечивается посредством изменения процентной ставки. Предполагается, что превышение сбережений над кредитами приводит к уменьшению процентной ставки, что, стимулируя сокращение сбережений и рост кредитов, восстанавливает их равенство. Однако, несмотря на снижение в США, Японии и странах Европы процентных ставок до нулевых значений, превышение депозитов над кредитами не только не снижается, а даже увеличивается.

Для того чтобы побудить банки уменьшить резервы и увеличить кредитование экономики ряд Центральных Банков (европейский ЦБ, японский ЦБ) внедрили отрицательные процентные ставки по резервам, которые банки хранят в Центральном Банке. Однако в условиях низкого спроса на кредиты отрицательные процентные ставки по резервам не в состоянии увеличить кредитование.

Кругман считает, что США и Европа, как и Япония, попали в ликвидную ловушку и в связи с тем, что номинальные процентные ставки не могут опуститься ниже нуля (так как инвесторы предпочтут хранить деньги в наличности), предлагает обеспечить снижение реальной процентной ставки посредством роста инфляции (Krugman, 2013).

Бернанке считает, что наряду с ростом инфляции, негативные процентные ставки по резервам банков, хранящимся в Центральном Банке, также могли бы способствовать выходу из рецессии (Bernanke В. 2016).

Согласно Ричарду Ку (Коо, 2011. Р. 19; Koo, 2016. Р. 3), ситуация, когда, несмотря на близкие к нулю процентные ставки, сбережения увеличивается, а кредиты сокращаются, может быть вызвана двумя обстоятельствами. Первое, тем, что фирмы не берут кредиты до тех пор, пока не верят, что смогут выплатить долги и проценты по нему. Второе, кризисом балансов, когда активы должников резко падают в цене, а их обязательства – остаются неизменными. Столкнувшись с ухудшением балансов, должники для улучшения баланса предпочитают погашать долги и даже при близких к нулю процентных ставках отказываются от привлечения новых долгов.

На наш взгляд, высокий коэффициент обслуживания долга (отношение годовых платежей к доходам) должников также, наряду с высокой реальной процентной ставкой и кризисом балансов, способствует превышению объема сбережений над объемом кредитов, и чем выше коэффициент обслуживания долга, тем больше должники желают сберегать и сокращать кредиты.

  • во-первых, высокий коэффициент обслуживания долга должников, повышая риски дефолтов по долгам, вызывает снижение кредитования. Причем, если в благополучные годы, когда риски дефолтов по долгам низки, фирмы более склонны увеличивать долги, то в годы рецессии восприимчивость к риску дефолта повышается, и фирмы с целью снижения риска дефолта начинают ускоренно погашать долги и отказываются от кредитов даже при близких к нулю процентных ставках;
  • во-вторых, высокий коэффициент обслуживания долга, повышая риски дефолтов по долгам, вынуждает население и компании хранить больше средств в качестве «подушки безопасности» на случай возникновения проблем с обслуживанием долгов.

Пути уменьшения тезаврации денег

Превышение депозитов над кредитами свидетельствует о кризисе долговой модели финансирования экономики. В связи с этим, для уменьшения тезаврации необходимым является уменьшение долгового бремени населения и фирм. Уменьшение долгового бремени экономики может быть обеспечено посредством развития инвестиционного банкинга, в частности услуг доверительного управления. Развитие услуг доверительного управления, снизив риски дефолта, во-первых, вызовет сокращение спроса на ликвидность, во-вторых, будет стимулировать фирмы более охотно привлекать средства и, таким образом, будет способствовать уменьшению тезаврации денег.

Таким образом, одной из причин тезаврации денег является риск дефолта, который, во-первых, вынуждает должников увеличивать сбережения, во-вторых, неблагоприятно влияет на кредитование, в результате чего привлеченные банком средства не направляются в реальный сектор, а накапливаются в банковской системе.

Уменьшению тезаврации будет способствовать уменьшение долгового бремени экономики, что может быть обеспечено посредством развития доверительного управления. Для этого предлагается повысить привлекательность услуги доверительного управления, в частности, распространить программу страхования депозитов также на средства, передаваемые в доверительное управление.

Список литературы

Bernanke В. (2016). Modifying the Fed’s policy framework: Does a higher inflation target beat negative interest rates? September 13. URL https://www.brookings.edu/blog/ben-bernanke/2016/09/13/modifying-the-feds-policy-framework-does-a-higher-inflation-target-beat-negative-interest-rates/

Koo R. (2011). The world in balance sheet recession: Causes, cure, and politics. Real-World Economics Review, issue no. 58. URL http://www.paecon.net/PAEReview/issue58/whole58.pdf

Koo R. (2016). The other half of macroeconomics and the three stages of economic development. Real-World Economics Review, issue no. 75. URL http://www.paecon.net/PAEReview/issue75/whole75.pdf

Krugman P. (2013). Monetary policy in a liquidity trap. April 11. URL http://krugman.blogs.nytimes.com/2013/04/11/monetary-policy-in-a-liquidity-trap/

 

(Azərbaycan) Kredit bazarının müasir çağırışlarına cavab verən məhsul — faktorinq
financial symbols coming from handfinancial symbols coming from hand

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Dünyada baş verən iqtisadi proseslər fonunda ölkə iqtisadiyyatının inkişafı, investisiya və biznes mühitinin daha da yaxşılaşdırılması, kredit bazarının daha təkmil və sosial-iqtisadi tələbatı nəzər alan səviyyədə inkişafını təmin etmək məqsədilə yeni kredit məhsullarının bazara çıxarılmasına zərurət yaranmışdır. Qeyri-neft sektorunun inkişafının prioritet vəzifə kimi müəyyənləşdirildiyi, post-neft dövrünə keçidlə bağlı konkret tapşırıqların verildiyi və islahatların aparıldığı cari dövrdə, fikrimizcə, ölkədaxili ticarət dövriyyəsini genişləndirmək, habelə sahibkarlıq subyektlərinin qarşılıqlı inam və etibar əsasında çalışmasını təmin etmək üçün faktorinq məhsullarının bazarda aktiv şəkildə tətbiqi öz müsbət töhfələrini verə bilər.

Faktorinq, bankların və ya bu fəaliyyətlə birbaşa məşğul olan şirkətlərin öz müştərilərinə göstərdikləri kompleks maliyyə xidmətlərinin elə bir formasıdır ki, faktor təşkilat, yəni bank və ya faktorinq şirkəti öz müştərisindən onun borclarını almaq hüququnu əldə etməklə həmin borcları hissəli şəkildə ödəyir. Faktorinq əməliyyatlarında adətən 3 iştirakçı tərəf mövcuddur:

  • Faktor – bu faktorinq şirkəti və ya bankdır, tələbin alıcısı qismində çıxış edir;
  • Kreditor – malın təchihatçısı;
  • Debitor – malın alıcısı.

Bəzi hallarda dördüncü – vasitəçi adlanan tərəfin də iştirakı mümkündür ki, həmin vasitəçiliyin mahiyyətində faktorinq əməliyyatlarının icrası təmin etmək üçün elektron platforma və ya məkanın təşkil edilməsi dayanır.

Faktorinqin müddəti və debitor borcların maliyyələşdirilməsi limitləri hər bir ölkə iqtisadiyyatının özünəməxsus xüsusiyyətindən və iqtisadi şəraitdən asılı olsa da, beynəlxalq təcrübədə adətən faktorinqin müddəti 180 gündən artıq olmur, maliyyələşdirmə həddi isə 90%-i keçmir.

Faktorinq prosesini detallı izah etmək üçün aşağıdakı sxemi nəzərdən keçirə bilərik:

Sxem 1

 

 

 

                                            v         iii              ii                                                             iv

 

 

 

                                                                       i

Burada:

i – malın təchizatçısı (kreditor) malları alıcıya verir;

ii – kreditor malın satıldığını bildirən təhvil sənədlərini faktora təqdim edir;

iii – faktor bank malın dəyərinin müəyyən edilmiş hissəsini kreditora ödəyir;

iv – debitor müəyyən edilmiş vaxtda vəsaiti faktora ödəyir;

v – faktor məbləğin qalan hissəsini kreditora ödəyir.

Faktorinq təşkilatının üzərinə götürdüyü riskin dərəcəsindən asılı olaraq faktorinqin bir neçə növü mövcuddur ki, bunlara reqressli (recourse factoring) və reqressiz (non-recourse factoring) faktorinq daxildir.

Faktorinq nəinki daxili bazarda (domestic factoring), eyni zamanda beynəlxalq ticari münasibətlərdə də (international factoring) aktiv şəkildə istifadə edilir. Beynəlxalq faktorinqdə faktor və kreditorun fərqli ölkələrin rezidentləri olması mütləqdir. Dünyanın 90 ölkəsi üzrə 400-dən çox üzvü olan beynəlxalq faktorlar təşkilatının (Factors Chain International, tanınan abbreviaturada – FCI) hesabatına əsasən 2014-cü il üzrə faktorinqin inkişaf etdiyi dünyanın 10 iri iqtisadiyyatı barədə məlumatlar aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir:

Cədvəl 1

 

Ölkə

Faktorinq şirkətlərinin sayı Yerli faktorinqin həcmi

(mln. avro)

Beynəlxalq faktorinqin həcmi

(mln. avro)

 

Cəmi dövriyyə (mln. avro)

Çin 25 261,573 144,529 406,102
Birləşmiş Krallıq 40 328,614 22,008 350,622
Fransa 14 169,625 56,973 226,598
Almaniya 190 141,780 48,100 189,880
İtaliya 40 142,505 40,499 183,004
İspaniya 18 97,409 15,567 112,976
ABŞ 110 81,670 16,000 97,670
Tayvan 22 14,590 42,090 56,680
Belçika 5 41,531 13,844 55,375
Niderland Krallığı 5 45,278 8,100 53,378

Ölkəmizin əsas ticarət tərəfdaşları olan ölkələr üzrə müvafiq göstəricilər cədvəl 2-də öz əksini tapmışdır.

Cədvəl 2

 

Ölkə

Faktorinq şirkətlərinin sayı Yerli faktorinqin həcmi

(mln. avro)

Beynəlxalq faktorinqin həcmi (mln. avro)  

Cəmi dövriyyə (mln. avro)

Türkiyə 76 33,633 7,596 41,229
Rusiya 64 28,711 459 29,170
Ukrayna 23 1,021 14 1,035
Gürcüstan 2 4 1 5

Ümumilikdə 2014-cü il üzrə qlobal miqyasda fəaliyyət göstərən faktorinq müəssisələrinin sayı 2,330 olmuşdur ki, həmin şirkətlərin yerli faktorinq dövriyyəsinin həcmi 1,857,410, beynəlxalq faktorinq dövriyyəsinin həcmi 490,114 olmaqla məcmu dövriyyə 2,347,513 mln.avro təşkil etmişdir.

Beləliklə, faktorinqin bazarda aktiv tətbiqi sayəsində satıcı alıcıdan pul vəsaitinin əldə edilməsini gözləmədən faktor təşkilatdan satdığı malın dəyərinin böyük hissəsini qısa müddətdə almaq imkanı əldə edir ki, bununla da o, öz maliyyə axınları üzərində sağlam nəzarəti təmin edir. Başqa sözlə ifadə etsək, faktorinq:

  • müəssisəni real pul vəsaitlərilə təmin edir;
  • kapitalın dövriyyəsini sürətləndirir;
  • müəssisənin gəlirliyini artırır;
  • satıcının qarşılaşa biləcəyi likvidlik, valyuta və kredit riski kimi risklərini minimallaşdırmağa dəstək olur.

Hesab edirik ki, kredit bazarının iştirakçısı olan kredit təşkilatları bazara ənənəvi və geniş yayılmış olmayan, lakin, müasir şəraitdə uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi inkişafı təmin edən, biznes subyektlərinin maraqlarına cavab verməklə işgüzar iqlimi yaxşılaşdıran məhsulların çıxarılması istiqamətində əməli addımlar atmalıdırlar.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat

  1. Factors Chain Interational (FCI) təşkilatının 2015-ci il üzrə illik hesabatı

https://www.fci.nl/downloads/annual_review_2015.pdf

  1. Ф.Н.Филина, И.А.Толмачев, А.В.Сутягин. «Все виды кредитования». Москва 2009, ISBN 978-5-4760-0788-3, глава 6, стр.284
  2. Mehmet Vurucu, Mustafa Ufuk Arı. “A’dan Z’ye bankacılık”. Ankara 2014, ISBN 978-975-02-2780-6, s.613
  3. Muraleedharan. “Modern banking: theory and practice”. Delhi-2014, ISBN 978-81-203-5032-8, chapter 2, page 144.
(Azərbaycan) Azərbaycanda sığorta sisteminin problemləri
sigorta

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

      Sığorta sistemi bazar iqtisadiyyatının dinamik inkişaf edən sahələrindən biridir və son illərdə maliyyə münasibətlərinin mühüm tərkib hissəsi kimi bu sahəyə  maraq xeyli artmışdır.  Lakin buna baxmayaraq Azərbaycanda sığorta sektorunun   inkişafı qənaətbəxş deyil. Bunun bir çox səbəbləri vardır. Azərbaycanın sığorta bazarında yüksək ixtisaslı kadrların çatışmamazlığı əsas problemlərdən biridir. Bunun səbəbi ali məktəblərdə sığorta sahəsində kadr hazırlığı üzrə fakültələrin olmamasıdır. Hazırda bu sahədə kadrların yetişdirilməsi üçün müxtəlif kurslar, master-klasslar və s. keçirilir.

     Digər səbəb isə əhalidə sığorta sistemi haqqında məlumatın aşağı səviyyədə olmasıdır. Əhalinin məlumatsızlığı sığorta bazarının inkişafına mənfi təsir edir. İnsanlar elə düşünürlər ki, sığortalanmağa ehtiyac yoxdur. Ona görə də insanlar sığortaya biganə yanaşaraq pul xərcləmək istəmirlər. Bu yanaşma maarifləndirmə yolu ilə qaldırılmalıdır. Maarifləndirmə isə sığortaçılar tərəfindən operativ, keyfiyyətli sığorta xidmətlərinin göstərilməsi ilə həyata keçirilə bilər.

     Azərbaycanda sığorta sistemindəki əsas problemlərdən biri də sığortanın paytaxtda inkişaf etməsi və regionların bu inkişafdan nisbətən geri qalmasıdır.

     Başqa bir problem isə kapitallaşma ilə bağlıdır. Belə ki, sığorta şirkətlərinin çoxu kapital baxımından banklardan asılıdır. Sığorta şirkətləri öz büdcələrini bankların hesabına tənzimləyirlər.

     Göründüyü kimi problemlər az deyil. Bütün bu problemlərə baxmayaraq Azərbaycanda bazar iqtisadiyyatının yaranması və inkişafı sığorta sisteminin rolunu daha da artırır və yeni özəl sığorta şirkətlərinin yaranmasına şərait yaradır. Bu da öz növbəsində sığorta bazarının inkişafına və  rəqabətin yaranmasına səbəb olur. Sığorta bazarının inkişafı üçün sığorta şirkətləri tərəfindən sığorta xidmətləri ilə bağlı reklam və elanların artırılması, sığorta xidmətlərinin yüksək səviyyədə göstərilməsi, sığortalılar qаrşısındа öhdəliklərin yеrinə yеtirilməsi və s. yaxın gələcəkdə əhalidə sığortaya qarşı inamın güclənməsinə köməklik edəcəkdir.

(Azərbaycan) İnkişaf etmiş iqtisadiyyatların “sacayaqları” azad bazar, hüquqi dövlət və demokratiya institutlarıdır
DSC_8789

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Ölkədə «Publik Hüquqi Şəxslər Haqqında» qanunun tətbiq edilməsi və bu tipli ilk qurum olaraq “Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası”nın yaradılması təqdirəlayiq addımdır. Dünyanın uzunmüddətli təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş iqtisadiyyatların “sacayaqları” azad bazar, hüquqi dövlət və demokratiya institutlarıdır. Bunların biri digərinin mövcudluğunu zəruri edir və hər üçünün də bir-birinə adekvat qaydada inkişaf etməsi əsas prinsipdir. Bu baxımdan ölkədə son dövrlər azad bazarın inkişafı istiqamətində atılan addımlar, təbii olaraq, hüquqi-instutsional sahədə də islahatlarla müşayət olunur.

Azərbaycan iqtisadiyyatının yeni inkişaf mərhələsində tənzimləmə və nəzarət qurumlarının müstəqilliyinin və peşəkarlığının artırılması, həmçinin də tənzimləmə və nəzarət funksiyalarının eyni qurumlarda cəmlənməsi praktikasının getdikcə aradan qaldırılması zərurətə çevrilmişdir. Qeyd olunan Palatanın yaradılması və bank sisteminə nəzarət funksiyasının bu quruma ötürülməsi imkan verəcək ki, bundan sonra Mərkəzi Bank tam şəkildə monetar siyasətin formalaşdırılması və reallaşdırılması prosesinə fokslansın və bu istiqamətdə çevikliyini daha da artırsın. Eyni zamanda bank sisteminə, eləcə də bütövükdə maliyyə bazarlarına nəzarətin publik hüquqi şəxs statuslu qurum tərəfindən həyata keçirilməsi bu sahədə şəffaflığın, hesabatlılığın və etibarlılığın artırılmasına imkan yarada bilər. Hesab edirəm ki, bu kimi proseslər bundan sonra da davam etdirilməli və iqtisadiyyatda dövlət tənzimləmə və nəzarət qurumlarının bazar iqtisadiyyatının təbiətinə və tələblərinə adekvatlılığı daim artırılmalıdır.

Elşən Bağırzadə

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru,

UNEC “Beynəlxalq iqtisadiyyat” kafedrası

(Azərbaycan) Ölkə hüquq sisteminə publik hüquqi şəxs institutunun gətirilməsi təqdirəlayiq addımdır
DSC_8789

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

«Ölkədə «Publik Hüquqi Şəxslər Haqqında» qanunun tətbiq edilməsi və bu tipli ilk qurum olaraq «Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası»nın yaradılması təqdirəlayiq addımdır. İqtisadiyyatda tənzimləmə və nəzarət qurumlarının müstəqilliyinin və peşəkarlığının artırılması, həmçinin də tənzimləmə və nəzarət funksiyalarının eyni qurumlarda cəmlənməsi praktikasına son verilməsi zəruridir. Hesab edirəm ki, bu proses bundan sonra da davam edəcək və ölkədə bazar iqtisadiyyatının təbiətinə və tələblərinə daha adekvat dövlət tənzimləmə və nəzarət qurumları formalaşdırılacaqdır.»

Elşən Bağırzadə,

iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru,

UNEC «Beynəlxalq iqtisadiyyat» kafedrası

Перейти к верхней панели